Παρασκευή, 7 Δεκεμβρίου 2012

ΜΑΣΟΝΟΙ -1 Ν.ΤΣΙΦΟΡΟΣ





Μασόνοι!

Αυτή η λέξη κάνει τους ευσεβείς να φοβούνται, τους αφελείς να φαντάζονται, τους αγνοούντας να καταλαμβάνονται από τρόμο. Πρέπει, για τρίτη φορά, πριν αρχίσω να γράφω για τον Τεκτονι­σμό, να ξανακάνω μια δήλωση: «Δεν είμαι μασόνος». Κι αυτό για­τί πολλές φορές μερικοί αναγνώστες μου, μου γράψανε ότι «για να τους βλέπω συμπαθώς, ορισμένως είμαι κρυπτομασόνος».
Έχω την αρετή να γράφω πάντα με απόλυτη ειλικρίνεια εκείνο που πιστεύω. Κι ακόμα κάτι: Να είμαι αντικειμενικός, χωρίς συ­μπάθειες ή αντιπάθειες για ορισμένα πράματα. Αν ήμουν μασό­νος ή αν ήμουν κομμουνιστής ή οτιδήποτε, θα το έλεγα καθαρά και ξάστερα, χωρίς να ντρέπομαι, να κρύβομαι ή να φοβούμαι, γιατί νομίζω ότι όποιος γράφει, έτσι πρέπει να κάνει και να μην προδί­νει τα «πιστεύω» του. Κι εγώ το μόνο που πιστεύω φανατικά εί­ναι η ελληνικότητα μου, όχι παθιασμένη και αχαλίνωτη όπως με­ρικών, αλλά τίμια και αγνή.

Για πρώτη φορά, με τις μυστικές εταιρίες, γράφω μια μελέτη σε σοβαρό τόνο, χωρίς σάτιρα ή σαρκασμό. Όπως θα το διαισθάνο­νται όσοι αναγνώστες μου δεν «θέλουν να το καταλάβουν», θα αναγνωρίσουν ότι μου τρώει πολλή μελέτη και πολύν κόπο καταβάλλω για να κρατήσω αυτή τη σειρά σε μια γραμμή αληθινής με­λέτης. Δεν κάνω λοιπόν χατίρια στους μασόνους, δεν κάνω στους Χριστιανούς, δεν κάνω στους υπερπατριώτες και τους υπερκομμουνιστές, δεν κάνω παρά μια δουλειά με βάσεις. Όταν μετά επτά - οκτώ συνέχειες τελειώσει η δουλειά αυτή θα ξαναγυρίσουμε στο εύθυμο, να ξαναβρούνε τον Τσιφόρο που ξέρανε. Ίσως να 'ναι και λίγος εγωισμός αυτή η σειρά, βλέπεις πάντα οι κωμικοί θέλουν να παίξουνε δραματικό ρόλο και οι δραματικοί κωμικό. Κι ακόμα έχω να προβάλω για δικαιολογία ότι πέρασα μια πολύ σοβαρή αρ­ρώστια που χρειάστηκε πολύ χρόνο για να με ξαναφέρει στον εαυ­τό μου. Ίσως η σοβαρότητα, λοιπόν, να οφείλεται σε ψυχολογικές αιτίες. Κάθε άνθρωπος, θέλει δεν θέλει, έχει τις αδυναμίες του.
Σε αντάλλαγμα, οι αναγνώστες μου πάλι, ας παραδεχτούνε ότι μάθανε  όπως κι εγώ άλλωστε, διαβάζοντας για να γράψω τρομερά πράματα με τη σειρά αυτή, που είναι απόλυτα αυθεντική. Να λοιπόν μια καλή μου πράξη.
Δεν είμαι μασόνος, το επαναλαμβάνω, αλλά δεν παραδέχομαι ότι η Μασονία είναι μια «κακή και φθοροποιός εταιρία». Αντίθε­τα έχει ανθρωπιστικές αρχές και πάντα καλούς σκοπούς. Αν έρ­χεται σε σύγκρουση με τα φανατικά χριστιανικά βιβλία, αυτό δεν είναι ελάττωμα αλλά προσόν της. Γιατί υπάρχουν ένα σωρό χρι­στιανοί που υπερακοντίζοντες γίνονται υπερχριστιανοί και κά­νουν θετική ζημιά στην χριστιανική ιδέα, την αγνή και αγαθή. Αυ­τά πριν αρχίσουμε να μιλάμε για τον Τεκτονισμό. Και τώρα στο θέμα μας.

Η Μασονία έχει κι αυτή τα παραμύθια της. Το κυριότερο είναι οι προγονοί της. Και ο πρόγονος αυτός, ο μυθικός, είναι ο Χιράμ, ο αρχιτέκτων του ναού της Ιερουσαλήμ, που έζησε ένα μεγάλο ερωτικό ρομάντζο με τη βασίλισσα του Σαβά. Αυτά όλα τα διη­γείται ο Ραγκόν, ένας διάσημος Γάλλος μασόνος του περασμένου αιώνα. Είναι  φυσικά παραμύθια:
«Είχαμε ένα επιδέξιο αρχιτέκτονα, ένα μεγάλο και αξιοσέβα­στο δάσκαλο γεμάτο  χαρίσματα και ταλέντο, που τον κάνανε να φτάσει την τελειότητα. Τ' όνομα του ήταν Χιράμ. Ερχόταν από μια χώρα που γεννιέται το φως, δούλευε εφτά χρόνια για να χτί­σει ένα ναό (της Ιερουσαλήμ), οι εργάτες του ήταν αμέτρητοι, τους είχε χωρίσει σε τρεις κατηγορίες: Βοηθούς, συντρόφους και μα­στόρους. Κάθε μια από τούτες τις κατηγορίες είχε τ' όνομα της και με αυτό το όνομα πληρωνόταν ανάλογα.
Η δουλειά έφτανε στο τέλος της, όταν τρεις "σύντροφοι", δυ­σαρεστημένοι από την πληρωμή τους κι ανυπόμονοι που δεν γίναν ακόμα μαστόροι, σκεφτήκανε να εκβιάσουνε τον δάσκαλο Χι­ράμ και να του αποσπάσουνε την υπόσχεση ότι θα τους προβιβάσει. Επειδή ξέρανε ότι κάθε μεσημέρι ο Χιράμ, την ώρα που λείπανε οι εργάτες του, πήγαινε να επιθεωρήσει το κτίριο και τη δουλειά, αποφασίσανε, για να πραγματοποιηθούνε το σχέδιο τους, να καθίσουνε στις τρεις μεγάλες πύλες του ναού και να τον περιμένουνε.
Ο Χιράμ μπήκε από την πόρτα του Νότου το άλλο μεσημέρι. Εκεί βρήκε έναν από τους τρεις συντρόφους, που του ζήτησε με φο­βέρες και βίαιο τρόπο να του υποσχεθεί ότι θα τον κάνει μάστο­ρα. Ο Χιράμ απάντησε ότι δεν γίνεται μ' αυτό τον τρόπο η δου­λειά του και ότι έπρεπε να περιμένει και να ζητήσει αυτό που επιθυμούσε με καλό τρόπο. Τότε ο σύντροφος θύμωσε και τον χτύ­πησε στο λαιμό μ' ένα χάρακα που είχε κρεμασμένο απάνω του. Φοβισμένος ο Χιράμ έφυγε και έτρεξε προς την άλλη πύλη, όπου συνάντησε τον δεύτερο σύντροφο και όπου γίνανε περίπου τα ίδια και μ' αυτόν. Κι ο δεύτερος σύντροφος τον χτύπησε στο στήθος δυνατά μ' ένα σιδερένιο λοστό. Ο Χιράμ τρέχοντας έφυγε στην τρί­τη πύλη. Εκεί ο τρίτος σύντροφος, που αντιμετώπισε την ίδια άρ­νηση, τον χτύπησε τόσο δυνατά στο μέτωπο που τον σκότωσε.
Οι τρεις δολοφόνοι φοβηθήκανε. Όχι μόνο δεν καταφέρανε ν' αποσπάσουνε την υπόσχεση του δασκάλου, αλλά κάναν κι ένα άσκοπο έγκλημα, χωρίς κανένα κέρδος.
Μόνοι όπως ήταν μέσα στο κτίριο, πήρανε το πτώμα, το κρύψανε στα υπόγεια και τη νύχτα το μεταφέρανε έξω από την πόλη και το θάψανε σ' ένα δάσος, φυτεύοντας πάνω στον τάφο ένα κλω­νάρι ακακίας.
Η απουσία του Χιράμ κι η απουσία των τριών δολοφόνων πα­ρατηρήθηκε από τους εργάτες, που καταλάβανε ότι κάτι κακό εί­χε συμβεί στον δάσκαλο. Αυτή ήταν μια τρομερή καταστροφή για­τί ο ναός δεν είχε ακόμα τελειώσει.
Τότε οι μαστόροι συγκεντρώθηκαν όλοι στη μεσαία μεγάλη αί­θουσα που για ένδειξη πένθους τη ντύσανε μαύρη. Κι αφού κλάψανε και θρηνήσανε, αποφασίσανε να ψάξουνε για να βρουν το πτώμα του άτυχου αρχηγού τους και να του κάνουνε μια κηδεία άξια του μεγαλείου του. Έτσι, εννέα μαστόροι διαιρεθήκανε σε τρεις ομίλους ανά τρεις και βγήκανε να βρούνε το πτώμα...».
Έτσι διηγείται τον μύθο του Χιράμ ο Ραγκόν. Με τη διαφορά ότι αυτό τον μύθον δεν τον αναγνωρίζουνε όλες οι μασονικές στο­ές, ούτε τον αναφέρουνε. Γιατί παράλληλα μ' αυτόν υπάρχουνε κι άλλοι ένα σωρό μύθοι, που δεν έχουνε καμιά σχέση με τον Χιράμ. Ο Σκωτσέζος Κάντος, μασόνος του 30ού βαθμού, δέχεται τη γέν­νηση της Μασονίας από το ναό του Σολομώντος, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο. Ο Ναπολέων που η κατάταξη του στους μασόνους αποτελεί μυστήριο, δεχόταν κι αυτός τη γέννηση του Μασονισμού από την Ιερουσαλήμ και μάλιστα έστειλε μια σημαντική στρα­τιωτική αντιπροσωπεία στην κηδεία του Ζακ Ντε Μολέυ, μεγάλου διδασκάλου του τάγματος του Ναού, ενώ αντίθετα ο Ανρύ Μαρτέν, μεγάλος Γάλλος ιστορικός του παρελθόντος αιώνος, ισχυρίζεται ότι ο Τεκτονισμός ανάγεται από την αδελφότητα, την «Μασσενί του Αγίου Γκραάλ», μια ασκητική ιπποτική οργάνωση που την περιγράφει στο βιβλίο του «Τιτυρέλ» ο Γερμανός επικός ποιητής Βολφραμ φον Εσενμπάχ.
Πολλές παραδόσεις, ανάλογα με τα Τάγματα, τις Στοές, τους τόπους και τον χρόνο έχουνε δημιουργηθεί γύρω από τους προγόνους και τη γέννηση του Τεκτονισμού. Άλλοι θέλουνε να από δώσουνε τη γέννηση του στους Γνωστικούς, άλλοι στους Σταυροφόρους κλπ. Δεν υπάρχει δηλαδή ενιαίος μύθος. Ενώ, αντίθετα, υπάρχει θετική ιστορία, όπως θα δούμε παρακάτω...

από το βιβλίο: Οι μυστικές εταιρείες

Πέμπτη, 29 Νοεμβρίου 2012

Αγγλική Θεωρητική Ελευθεροτεκτονική και Διαφωτισμός: μερικά προκαταρκτικά ευρήματα

Ομιλία που διοργανώθηκε από την ΕΜΣτΕ την 23η Ιουνίου 2010

                                                      





Εισαγωγή

Η “Θεωρητική Ελευθεροτεκτονική”, όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα στον Αγγλόφωνο
κόσμο, δημιουργήθηκε από ανθρώπους του Διαφωτισμού στο Λονδίνο κατά τις πρώτες
δεκαετίες του 18ου αιώνα. Αυτό που υπήρχε ενωρίτερα δεν ήταν η “Ελευθεροτεκτονική” που
ασκείται στον Αγγλόφωνο κόσμο από τα μέσα του 18ου αιώνα και εντεύθεν.
Η Αγγλική Θεωρητική Ελευθεροτεκτονική όπως εφαρμόζεται σήμερα ήταν εν πολλοίς προϊόν
του τρόπου σκέψεως του Διαφωτισμού, όπως αυτός ενσωματώθηκε σε πολύπλοκες μορφές –
για παράδειγμα στο έργο του William Preston Syllabuses or Lectures (Κατάλογοι Γνωστικών
Αντικειμένων ή Διαλέξεις-Διδασκαλίες)–, όπου γίνεται αναλυτική επεξεργασία του
συμβολισμού και ημι-ιστορικών θεμάτων σε μια πλήρως ενοποιημένη και εξόχως δομημένη
μορφή. Τα διάφορα στοιχεία που αποτελούν αυτό που σήμερα ονομάζεται
“Ελευθεροτεκτονική” συνδυάστηκαν στις αρχές του 18ου αιώνα. Την εποχή αυτή, στο Λονδίνο
επινοήθηκε για πρώτη φορά η κατάλληλη μορφή που έδωσε στα επί μέρους αυτά στοιχεία το
μέσον για να εκφρασθούν σε ολόκληρο το έθνος. Υπάρχουν ουσιώδη χαρακτηριστικά της
“Ελευθεροτεκτονικής”, τα οποία μπόρεσαν να συνδυασθούν μόνο στις αρχές του 18ου αιώνα.
Πιθανόν να υπήρχαν μεμονωμένα πρίν ιδρυθεί η πρώτη Μεγάλη Στοά το 1717, όμως μόνον
αφού δημιουργήθηκε το εθνικό οργανωτικό πλαίσιο και υπήρξαν άνθρωποι που
ενεργοποιήθηκαν μέσα σε αυτό υπήρξαν οι ευκαιρίες και τα μέσα για να αποδώσει αυτή η
εκλεκτική διαδικασία.
Η εγκυκλοπαιδική προσέγγιση του Preston παρήγαγε ένα καλά επεξεργασμένο σχέδιο που
περιέχει μερικές αρκετά προηγμένες ιδέες. Μπορούμε να εντοπίσουμε τα ακόλουθα θέματα
που είναι τυπικά του Αγγλικού Διαφωτισμού:
η ίδια ορολογία που χρησιμοποιείται για την αναφορά στον Θεό (π.χ. Μέγας
Αρχιτέκτων του Σύμπαντος ή ιδίως Μέγας Γεωμέτρης του Σύμπαντος [επισημάνσεις του
συντάκτου]).
  •  επαναλαμβανόμενες εικόνες του Θεού, όχι ως απόμακρης αυτοτελούς και αυτόνομης
Καρτεσιανής «Πρώτης Αρχής», αλλά ως κάποιου ο οποίος παρεμβαίνει ευεργετικώς και
διεθύνει τις ανθρώπινες υποθέσεις σύμφωνα πάντα με τους δικούς Του νόμους.
πολλαπλασιαζόμενες εικόνες του σύμπαντος ως ενός είδους ουράνιου μηχανισμού, που
λειτουργεί αιωνίως σύμφωνα με θεϊκά προσδιορισμένες αρχές και ανεξάρτητα από την
ανθρώπινη ύπαρξη.
  • επαναλαμβανόμενη έμφαση στην μέτρηση και την ποσοτικοποίηση· στη Γεωμετρία·
στις μαθηματικές ιδέες του μεγέθους και της προεκτάσεως (από τα σημεία στη γραμμή, από
εκεί στα επίπεδα σχήματα και τελικά στα στερεά)· στην άλγεβρα, τις κωνικές τομές, τις
σφαιρικές επιφάνειες και τη μηχανική των σωμάτων· στο απόλυτο και σχετικό βάρος των
σωμάτων· στους ασυμπτωτικούς χώρους και τις θεωρίες της αναλογικότητος.
 εμμονή στην συμμετρία και τους συνδυασμούς, ιδιαιτέρως με τις τριάδες οι οποίες
διαρκώς πολλαπλασιάζονται, ειδικώς στην Διάλεξη του Πρώτου Βαθμού.
  •  η υπεραισιόδοξη θεωρία για την δυνατότητα τελειοποιήσεως της ανθρωπίνης φύσεως,
ιδιαιτέρως δημοφιλής ιδέα στην Αυγουστιανή φιλολογία.
  •  η ουμανιστική θεωρία για την ομογενή ανθρώπινη φύση, η οποία συνδυάζεται με αυτό
που τότε οι Αδελφοί πίστευαν χωρίς αμφιβολία ότι είναι η “παγκοσμιοποιημένη” και
“αποσκοπούσα στην παγκοσμιοποίηση” αποστολή της Ελευθεροτεκτονικής σε όλο τον γνωστό
κόσμο
  •  η θεωρία ότι η τήρηση των ηθικών κανόνων, την οποία έβλεπαν σαν μια ηθική
μηχανική, οδηγεί σε εσωτερική αλλά και διαπροσωπική αρμονία –ένας συγχρονισμός που
τελικά θα αντικατοπτρίσει την αρμονία των ουρανών
  •  η επίσης αισιόδοξη θεωρία ότι οι Ελευθεροτέκτονες θα μπορέσουν να ζήσουν αυτήν
την ουτοπία μέσω της συνδέσεως των Στοών των.
  •  η έμφαση στην ιδέα ότι ο Ελευθεροτέκτων είναι εξ ενστίκτου αγαθός ή καλής φύσεως
άνδρας, άλλο ένα ιδιαίτερα δημοφιλές θέμα στην Αγγλική φιλολογία του 18ου αιώνα
 παρατεινόμενη έμφαση σε κώδικες, κρυπτογράφηση και τυπολογία –επίσης έντονες
εμμονές μεταξύ των διανοουμένων από τα μέσα του 17ου αιώνα όταν οι κώδικες και η
αποκωδικοποίηση μπορούσαν να στοιχίσουν ζωές, και η τυπολογία ήταν ο προτιμώμενος
τρόπος της εξηγήσεως της Βίβλου

Αυτά τα θέματα είχαν αναδειχθεί μεμονωμένως και παλαιότερα, αλλά το πρώτο μισό του 18ου
αιώνα ενοποιήθηκαν τελικώς για να προσφέρουν την ποικιλία υλικού από την οποία ο Preston
και οι συνεργάτες του μπόρεσαν να αντλήσουν.
Όσον αφορά στον Πρώτο Βαθμό, για παράδειγμα, είχε υπάρξει μία καλά ιεραρχημένη
διεύρυνση του βασικού υλικού που αφορά στις πραγματικές διαδικασίες για την Εισδοχή νέου
υποψηφίου. Οι λεπτομέρειες για την ίδια την τελετή περιέχονται σε δύο πλήρως
επεξεργασμένους Τομείς, ΙΙ και ΙΙΙ. Ο πρώτος αποτελείται από έξι άρθρα που περιλαμβάνουν
σύνολο εβδομήντα-εννέα ερωτήσεων και απαντήσεων και ο δεύτερος αποτελείται από πέντε
άρθρα που περιλαμβάνουν εξήντα-δύο ερωτήσεις και απαντήσεις. Οι αναμενόμενες
απαντήσεις ποικίλουν από τρεις ή τέσσερις λέξεις μέχρι εκτεταμένες παραγράφους
λεπτομερών επεξηγήσεων.

Μία ακόμη μεγαλύτερη διεύρυνση έγινε στην Διδασκαλία του Δευτέρου Βαθμού. Η
Διδασκαλία του Τρίτου Βαθμού περιέχει μεγάλες ποσότητες τελείως νέου υλικού,
συμπεριλαμβανομένου ενός πλήθους λεπτομερειών που αναφέρονται στον Χιραμικό μύθο και
καθ’ όλη την διάρκεια της Διδασκαλίας παρέχονται εκτεταμένες τυπολογικές και ηθικολογικές
ερμηνείες, ακόμη και της ελαχίστης λεπτομέρειας. Ο Τρίτος Βαθμός είχε, την εποχή του
Preston, καταστεί πλήρως ενσωματωμένο στοιχείο ενός συστήματος τριών βαθμών, το οποίο
είχε γίνει ευρέως αποδεκτό – τουλάχιστον στην Αγγλία.
Ένα ιδιαιτέρως αξιοπρόσεκτο χαρακτηριστικό του σχεδίου του Preston είναι η εμφανής
συνοχή ενός πλήρως ολοκληρωμένου “πακέτου” με αλληλοδιαδοχικές ερωτήσεις και συχνά
καλοδουλεμένες τριπλές απαντήσεις που απαριθμούνται προσεκτικά. Η άμεση εντύπωση που
προκαλείται είναι ότι οι προσφερόμενες ερμηνείες είναι λογικές, κατασταλαγμένες και
πλήρεις. Αυτό ίσως είναι συνέπεια μιας επίμονης ανάγκης να μεταδώσουν την εντύπωση μιας
εκλογικευμένης εξουσίας. Όλες οι ερωτήσεις απαντώνται και θεωρούνται ως επιδεκτικές
απάντησης. Το δομημένο σχέδιο εμφανίζεται εγκυκλοπαιδικό ως προς την διάταξη και την
γλώσσα. Προχωρεί χωρίς ενδοιασμό, αιτιολόγηση ή όποια άλλη αβεβαιότητα του σύγχρονου
σχετικισμού. Περιστασιακώς το λεξιλόγιο και η συντακτική δομή μπορεί να φανούν παρόμοια
με πολλά άλλα ηθικοπλαστικά κείμενα του μέσου του 18ου αιώνα έτσι ώστε, χωρίς καν να
αναφέρεται η χρονολογία σύνταξής τους, οι διορατικοί αναγνώστες μπορούν εύλογα να
συμπεράνουν περίπου την χρονολογία τους. Όντως, ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά είναι η
εξαιρετικά εμφανής εσωτερική δομή– η γλωσσική αρχιτεκτονική – κάτι που ιδιαίτερα οι
Tέκτονες θα βρουν ελκυστικό και πειστικό λόγω της νοσταλγικής αντίληψης περί της
μεσαιωνικής τους “χειρωνακτικής” καταγωγής.
Άλλο ένα καίριο χαρακτηριστικό του σχεδίου είναι ο πλήρης εκλεκτικισμός του. Υπάρχουν
πολλές αναφορές στην Aστρονομία που εκφράζουν μία μηχανοκρατική άποψη του σύμπαντος,
άποψη που σχεδόν σίγουρα προέρχεται από το πολύ διαδεδομένο “Νευτώνειο” πνεύμα.
Υπάρχουν επίσης αναφορές σε αρχαιότητες, ειδικότερα σε βιβλικά ιερά κτήρια όπως τον Ναό
των Ιεροσολύμων, οι οποίες συγχρονίζονται με την ψύχωση του 18ου αιώνα για τις κλασικές
Μεσογειακές και Μεσανατολικές περιοχές. Υπάρχουν εκτεταμένα εδάφια που παρέχουν
ευρείες ερμηνείες των Πέντε Πλατωνικών Σωμάτων, της Πυθαγόρειου Τετρακτύος, του
συμβολισμού του El Shaddai στο Μέσο Δώμα του Ναού και των πέντε βασικών στοιχείων του
σύμπαντος. Υπάρχει ακόμη εκτεταμένη πραγματεία αριθμολογίας, χρησιμοποιώντας γνωστές
Καβαλιστικές τεχνικές ερμηνείας περί της σημασίας του αρχαίου ελληνικού συμβολικού
ονόματος ABRAXAS.
Επιπλέον, υπάρχει έντονη αυτοπεποίθηση σε κάθε σχεδόν κεφάλαιο των Διαλέξεων,
πεποίθηση που ταιριάζει με την τέχνη, την μουσική και ακόμη με την διαμόρφωση των κήπων,
η οποία την ταυτίζει με την τυποποίηση του 18ου αιώνα.
Το σχέδιο αυτό ήταν δημιούργημα ανθρώπων, το ευρύτερο όραμα ζωής των οποίων ήταν
καθαρά επεκτατικό. Διαβάζεται σαν κάποιο είδος προσεκτικά ταξινομημένου καταλόγου, σαν
αυτούς που άρχισαν να συντάσσουν οι βοτανολόγοι του 18ου αιώνα στις ολοένα ευρύτερες
εξερευνήσεις τους σε ολόκληρο τον γνωστό κόσμο. Η ταξινόμηση κόβει την ανάσα με την
πληρότητά της. Δίνει την αίσθηση ακόμη και σε σύγχρονους αναγνώστες ότι όντως δεν
υπάρχει τίποτα περαιτέρω να λεχθεί σε απάντηση της φαινομενικά απλής ερώτησης: «Τί είναι
η Ελευθεροτεκτονική ;»
Αυτό απέχει πολύ από την οικοδόμηση των λιθοδόμων του μεσαίωνα. Αλλά πώς ο Preston και
οι σύγχρονοί του κάνουν αυτό το εννοιολογικό άλμα και πραγματοποιούν μια προφανή
διεύρυνση της σχετικά πρωτόγονης ιδεολογίας που υπήρχε ως τότε και που έπρεπε να ενταχθεί
στο πλήρες σχέδιο που παρέδωσαν στον υπόλοιπο τεκτονικό κόσμο στα τελευταίο ήμισυ του
18ου αιώνα;
Το να ακολουθήσει κανείς τις ενδείξεις προγενέστερων φιλολογικών έργων (stema) είναι
συνήθως δύσκολη, αν όχι άκαρπη επιδίωξη. Οι ιδεολογικές επιδράσεις σπανίως είναι άμεσες
και ξεκάθαρες και το καλλίτερο που μπορεί κανείς να κάνει είναι να διαχωρίσει τους μη
αναγκαίους ή αιτιώδεις συσχετισμούς. Θα ήταν λοιπόν εσφαλμένο να περιμένουμε να βρούμε
επί λέξει παραλληλισμούς ανάμεσα στα πολλά “Νευτώνεια” κείμενα που δημοσιεύθηκαν τις
πρώτες δεκαετίες του 18ου αιώνα και το σχέδιο του Preston. Η παρούσα ανάλυση απλώς
προσπαθεί να σκιαγραφήσει το περίγραμμα της νοοτροπίας των πρώτων ενθουσιωδών
λονδρέζικων Στοών τον 18ο αιώνα και να επισημάνει μερικές από τις μεταξύ τους σχέσεις και
τις ιδεοληψίες που υπήρχαν ταυτόχρονα σε διάφορα επίπεδα: δηλαδή, το περιβάλλον μέσα στο
οποίο ο Preston και οι δώδεκα ενθουσιώδεις συνεργάτες του λειτουργούσαν.
                            Η ‘Λέσχη Καμπαλά’ του Dr John Byrom
Κάποια στιγμή εμγανίστηκε μια λέσχη που συγκεντρωνόταν γύρω από τον John Byrom ο
οποίος προερχόταν από το Manchester στη βορειοδυτική Αγγλία και μορφώθηκε στο
Πανεπιστήμιο του Cambridge. Απολάμβανε μια γοητευτική ζωή ως καλοντυμένο και με καλές
διασυνδέσεις κοινωνικό άτομο του Γεωργιανού Λονδίνου. Ήταν Ελευθεροτέκτων, μέλος από
το 1725 περίπου της καλούμενης ¨Γαλλικής Στοάς¨ του Λονδίνου (αρ. 44 το 1729). Παρότι
ουδέποτε εξελέγη από τους αδελφούς του Αξιωματικός της Στοάς, το συνεχές ενδιαφέρον του
Byrom για τεκτονικά θέματα είναι φανερό από αρκετές αναφορές στα δημοσιευμένα
ημερολόγια και τους στίχους του.
Ο Byrom ήταν κρυψίνους, μερικοί μπορούν να ισχυρισθούν και διπλοπρόσωπος και αν οι
Ιακωβιτικές του δραστηριότητες ήταν επικίνδυνες, έπρεπε να είναι προσεκτικός σε ωρισμένες
συνδιαλλαγές του. Ως εκ τούτου πολλά έχουν λεχθεί για την συμμετοχή του από το 1725
περίπου σε ένα πιθανόν μυστηριώδες σύνολο διανοουμένων που απεκλήθη “Λέσχη Καμπαλά”.
Όμως δεν την δημιούργησε ο ίδιος. Υπήρχε πριν το 1724 διότι υπάρχουν αναφορές στο
ημερολόγιό του για συναντήσεις στην αρχή του 1724, και αργότερα αναφέρει ότι έπρεπε να
συντάξει “ένα κομμάτι” για την “Λέσχη Καμπαλά” το 1725.
Σκόρπιες αναφορές στα ημερολόγιά του, επιτρέπουν την ανασύνθεση του καταλόγου μελών
του μυστηριώδους ομίλου. Ο κατάλογος αυτός δίνει κάποια ιδέα για το ποιοί ήταν και ποια
θέματα κρατούσαν αυτούς τους ανθρώπους σε συζητήσεις για αρκετές δεκαετίες. Το 2004
τακτοποίησα αυτά τα στοιχεία.
Αυτή η “Λέσχη Καμπαλά” συνεδρίαζε ανά δεκαπενθήμερο, βράδυ Τρίτης, στον “Ήλιο” ένα
γνωστό πανδοχείο στη νότια πλευρά της αυλής της εκκλησίας του Αγίου Παύλου όπου είχε
αρχίσει να συνεδριάζει και η Στοά, η οποία σήμερα είναι γνωστή ως “Υδρόγειος, αρ. 23”.
Για κάποιο διάστημα στα τέλη της δεκαετίας του 1720, η “Λέσχη Καμπαλά” μετέφερε την
έδρα της στο King’s Head (κεφάλι του Βασιλιά) στο Holborn. Στα μέσα της δεκαετίας του
1730 είχε μεταφερθεί στο Anchor and Baptist’s Head (η Άγκυρα και η Κεφαλή του Βαπτιστή)
στην Chancery Lane, που ήταν μια ταβέρνα την οποία επίσης χρησιμοποιούσαν Τεκτονικές
Στοές την εποχή εκείνη. Το ημερολόγιο του Byrom περιέχει πολλές αναφορές για τακτικές
συνεδριάσεις και από αυτές μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η “Λέσχη Καμπαλά” του Ήλιου
ήταν κάτι περισσότερο από μια ανεπίσημη παρέα φίλων που μαζευόταν σε ένα δημοφιλές
πανδοχείο για να κουτσομπολέψουν. Μπορούμε και να ταξινομήσουμε το είδος θεμάτων που
συζητούσαν οι κύριοι αυτοί. Δειγματοληπτικός κατάλογος υπάρχει σαν παράρτημα στο πλήρες
κείμενο της διαλέξεώς μου.
Αυτή η “Λέσχη Καμπαλά” αποτελεί ακόμα ένα καλό παράδειγμα ενός αυτο-επιλεγόμενου
συνόλου ανθρώπων του Διαφωτισμού “εν δράσει” οι οποίοι ψυχαγωγούνται (σε μια εποχή
όπου η “ψυχαγωγία” δεν έχει την ελαφρώς υποτιμητική έννοια της ανόητης ευθυμίας) με
σοβαρά θέματα διαφόρων ειδών. Οι συζητήσεις τους επεκτείνονταν σε ευρύτατο πεδίο και
προφανώς αποδείχθηκαν αρκετά ενδιαφέρουσες, ώστε Ελευθεροτέκτονες σαν τον Byrom και
τον Folkes να συμμετέχουν σε αυτές για αρκετές δεκαετίες. Μια συζήτηση με τεκτονικό
ενδιαφέρον έγινε την 1η Ιουλίου 1729, στην οποία μετέσχε και ο ίδιος ο σπουδαίος
Desaguliers. Το εύρος των θεμάτων που απασχόλησε τα μέλη την ημέρα εκείνη είναι
αξιοπρόσεκτο.
Το φάσμα ενδιαφερόντων της ομάδας του Byrom είναι απλά εντυπωσιακό. Η επιστήμη
φαίνεται ότι κυριαρχούσε στη ζωή τους και παρ’ ό,τι λίγα μόνο από τα μέλη απέκτησαν φήμη
κατά την διάρκεια της ζωής τους, ορισμένοι από αυτούς, συμπεριλαμβανομένων και κάποιων
Ελευθεροτεκτόνων, είναι αξιοσημείωτοι. Συλλογικά πάντως είναι το είδος των διανοουμένων
με τους οποίους ο Byrom συναναστρεφόταν σχεδόν σε εβδομαδιαία βάση κατά την περίοδο
1724-1746. Όχι μόνο διάβαζαν και συζητούσαν τα τελευταία βιβλία, αλλά ορισμένοι από
αυτούς έγραφαν και δικά τους. Υπήρχαν ορισμένοι οι οποίοι είχαν αποκτήσει διεθνή φήμη στο
αντικείμενο το οποίο είχαν επιλέξει κι έτσι είχαν ευρύτερη κοινωνική επιρροή.
Χρησιμοποιώντας τις καταγραφές στο ημερολόγιο του Byrom και τα παλιότερα διαθέσιμα
αρχεία της Μεγάλης Στοάς, κατέστη δυνατόν να αποδείξω τελικά ότι η ομάδα περιλάμβανε
μέχρι 14 ελευθεροτέκτονες, περιλαμβανομένου και του ίδιου του Byrom, μέλη 10
διαφορετικών στοών. Οι επιρροές τις οποίες αυτές οι συζητήσεις είχαν στις ιδέες και την
ιδεολογική ανάπτυξη αυτών των ελευθεροτεκτόνων σίγουρα θα είχαν διασπαρεί μέσω αυτών
ευρέως στις στοές.
Αυτή η λέσχη ήταν μόνο μια από τις πολλές τέτοιες εταιρείες στο Λονδίνο και τα περίχωρα
που έχουν λεπτομερώς περιγραφεί το 2002 από τον καθηγητή Peter Clark. Ορισμένες από
αυτές συνεδρίαζαν κανονικά με Βιβλία Πρακτικών και λογαριασμούς Θησαυροφύλακα (όπως
ήταν η παρέα του Byrom). Συζητούσαν ένα ευρύ φάσμα αντικρουόμενων και επιστημονικών
θεμάτων. Άλλες ήσαν αρχαιόφιλες στα ενδιαφέροντα και τα μέλη τους. Όλες ήταν
κοσμοπολίτικες και ενεργητικές. Οι ενοποιητικοί και εξισωτικοί παράγοντες που τους ένωναν
και ταυτόχρονα διήγειραν το ενδιαφέρον των μελών κατά τη διάρκεια των ετών, ήταν διττοί:
 Η ευφράδεια των συζητήσεων, η ιδέα ότι η αμερόληπτη και ενημερωμένη
αντιμετώπιση σχεδόν κάθε θέματος ήταν άξια προσοχής. Ότι οποιοσδήποτε είχε αρκετό
μυαλό και ικανότητα να εκφράζεται δημόσια μπορούσε να συμμετέχει.
 Η έντονη έξαψη της πραγματοποιήσεως ή της αναφοράς νέων ανακαλύψεων.
Όμως, οι περισσότερες από αυτές ήταν εφήμερες και δεν διήρκεσαν πολύ. Δύο ήταν οι κύριοι
λόγοι για αυτό και γιατί η Θεωρητική Ελευθεροτεκτονική, όπως εκφράστηκε από τη Μεγάλη
Στοά κατάφερε να επιζήσει.

Πρώτον, καμία από αυτές –αντίθετα με τη Μεγάλη Στοά– δεν ισχυριζόταν ότι αντιπροσωπεύει
ολόκληρη την Αγγλία. Κατά το πλείστον ήταν μικρά τοπικά σώματα. Δεύτερον, αντίθετα με τη
Μεγάλη Στοά και αργότερα τις Στοές των Επαρχιών, καθώς σταδιακά κατά τον 18ο αιώνα
προόδευαν, δεν απέκτησαν αριστοκρατική κι αργότερα βασιλική προστασία στα ύψιστα
επίπεδα. Η Ελευθεροτεκτονική κατέληξε να είναι σταθερά ενσωματωμένη στα ανώτερα
επίπεδα της κοινωνικής δομής της Αγλλίας.
Διαβάζοντας τις αναφορές του Byrom για τις συναντήσεις αυτές, βρίσκουμε ένα ενθουσιασμό
που μας αρέσει, μια ισχυρή αίσθηση σκοπού και κατεύθυνσης, μια οξεία συναίσθηση ότι η
επιστήμη ήταν όχι μόνο το κλειδί που θα ξεκλείδωνε τα μεγάλα μυστικά του σύμπαντος, αλλά
επίσης το μέσον για τη βελτίωση της ανθρώπινης υπάρξεως σε πρακτικό επίπεδο.
Σχεδόν ο,τιδήποτε έχει γραφεί σχετικώς με τις κοινωνικές και πνευματικές επιδιώξεις που
υποστηρίχθηκαν από αυτή τη μορφή συντροφικής ζωής – μια μορφή κοινωνικής
συναναστροφής που ίσχυε σχεδόν αποκλειστικά στα κύρια αστικά κέντρα της Βρεττανίας του
18ου αιώνα – επιβεβαιώνει αυτή την υπόθεση. Αυτό που είναι περισσότερο ενδιαφέρον πάντως
σχετικά με το σχέδιο του Preston, είναι ότι αυτός και οι συνεργάτες του συγγραφείς πρέπει να
το γνώριζαν, διότι αυτό το είδος επιστημονικών συζητήσεων διεξαγόταν τουλάχιστον σε
κάποιες από τις λονδρέζικες στοές της ίδιας εποχής.

             Διανοητική εμπειρία στη Στοά Τhe Old King’s Arms

Είναι ευρέως γνωστό ότι στην διάσημη αυτή αρχαία Στοά οι συζητήσεις επί μη τεκτονικών
θεμάτων αποτελούσαν μέρος των Εργασιών. Και υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι τουλάχιστον
σε ορισμένες Στοές τα τυπικά διεξήγοντο σε διαφορετικό χώρο, μακριά από όσους Αδελφούς
ενδιαφέρονταν περισσότερο για τις διαλέξεις και τις συζητήσεις, παρά για τις τελετές.
Φαίνεται να υπάρχουν διάφορα αποδεικτικά στοιχεία ότι οι Ελευθεροτέκτονες σε αρκετές
Αγγλικές Στοές, όχι μόνο στο Λονδίνο, φρόντιζαν ενεργά για την “πνευματική τους
βελτίωση”. Για παράδειγμα, υπήρξαν διαλέξεις με θέματα ιατρικά και αστρονομίας σε Στοές
του Bristol, και συζητήσεις επάνω στις τελευταίες μεθόδους ανανήψεως σε Στοές του
Maidstone.
Στη Λονδρέζικη Στοά που είναι τώρα γνωστή ως “Τhe Old King’s Arms, αρ. 28” εξετάζοντας
δειγματοληπτικά μια δεκαετία (6 Αυγoύστου 1733 – 4 Ιανουαρίου 1743) οι Αδελφοί
παρακολούθησαν τριάντα έξι επιδείξεις και διαλέξεις και συμμετείχαν στη συζήτηση που
ακολούθησε. Τα θέματα ήταν:
Θέμα Αριθμός διαλέξεων
Φυσιολογία και πρακτικές ανατομίας 7
Επιστημονικά φαινόμενα ή τεχνικές 7
Ηθικές θεωρίες / “αρετές” 6
Αρχιτεκτονική 5
Βιομηχανικές διαδικασίες 3
Μηχανικές εφευρέσεις και συσκευές 3
Τέχνη 2
Ιστορία 1
Τεκτονική ένδυσις 1
Μαθηματικά 1
Η συχνότητα αυτών των συζητήσεων και το γεγονός ότι συνεχίσθηκαν για αρκετές δεκαετίες
δείχνει κάτι για το χαρακτήρα και το διανοητικό υπόβαθρο αυτών των Ελευθεροτεκτόνων.
Λέει επίσης κάτι σχετικά με το τί θεωρούσαν ως την νόμιμη δραστηριότητα της Στοάς τους. Η
ποικιλία των θεμάτων είναι αποκαλυπτική. Για μια ακόμα φορά δείχνει Λονδρέζους του
Διαφωτισμού “εν δράσει”, να ενδιαφέρονται για την πρακτική εφαρμογή των επιστημονικών
θεωριών και για την πρακτική βάση των ηθικών θεωριών. Το όραμά τους ήταν καθαρά και
σταθερά ριζωμένο σε αυτόν τον κόσμο όμως δεν ήταν καθόλου περιορισμένο ή εσωστρεφές.
Αυτό δεν είναι περίεργο αν αναλογισθούμε ότι η Στοά αυτή είχε την εποχή εκείνη τρία μέλη
της Βασιλικής Εταιρείας και τρείς αριστοκράτες μεταξύ των ενεργών μελών. Ενδεικτικός
κατάλογος των ποικίλων θεμάτων που συζητήθηκαν περιέχεται σε παράρτημα της Διαλέξεως.
Την 21η Φεβρουαρίου 1736/7, το Βιβλίο Πρακτικών της Στοάς αναφέρει με υπερηφάνεια ότι
«υπάρχουν πολλοί άξιοι Αδελφοί, ιδιαίτερα ικανοί να ψυχαγωγήσουν τη Στοά με μια διάλεξη
…». Παρ’ όλα αυτά υπήρξαν αρκετές περιπτώσεις ματαιώσεως προγραμματισμένων
διαλέξεων (π.χ. 5 Αυγούστου 1735, 2 Φεβρουαρίου 1742/3). Αυτό ενόχλησε έντονα τους
Αδελφούς που είχαν προσέλθει, ώστε η Στοά αναγκάσθηκε να καταφύγει σε λύσεις ανάγκης.
Για παράδειγμα έγιναν συνδρομητές στην πιο πρόσφατη μετάφραση από τον Isaac Ware του
έργου του Palladio De Architectura που άρχισε να δημοσιεύεται τμηματικά το 1738. Αυτό
έγινε με σκοπό «οι Αδελφοί να έχουν τα μέσα να βελτιωθούν στο επάγγελμά των
αναγιγνώσκοντες με την άνεσή των τον θαυμάσιο αυτό συγγραφέα».
Την 16η Ιουνίου 1737, η Στοά ενέκρινε τροποποίηση του άρθρου 8 του Εσωτερικού της
Κανονισμού που αφορούσε στις διαλέξεις, με την προσθήκη ότι «τμήμα της Αρχιτεκτονικής του
Andrea Palladio μπορεί να αναγιγνώσκεται κατά την κρίσιν του Σεβασμίου». Η αγορά του
έργου ολοκληρώθηκε την 3η Δεκεμβρίου 1739 και ο Isaac Ware παρουσίασε τους ειδικά
βιβλιοδετημένους τόμους στην Στοά την 7η Ιανουαρίου 1740. Το Βιβλίο Πρακτικών αναφέρει
ότι τα αντίγραφα πρέπει να τοποθετηθούν ασφαλώς στον ειδικό χώρο φύλαξης του Σωματείου
(2 Μαίου 1737). Μήπως ήταν η απαρχή μιάς στοιχειώδους βιβλιοθήκης ; Μπαίνουμε στον
πειρασμό να κάνουμε αυτή την υπόθεση καθώς η Στοά είχε ήδη αποφασίσει την 5η Νοεμβρίου
1733 να αγοράσει την Εισαγωγή στις Αρχές της Αρχιτεκτονικής του Le Clerk.
Η άλλη λύση ανάγκης ήταν να χρησιμοποιηθεί η έντυπη Προσφώνηση του Αδ. Martin Clare
(1735), η οποία είχε τύχει ευρείας αποδοχής σε ολόκληρη την Αγγλική Δικαιοδοσία. Την 6η
Σεπτεμβρίου 1736 προτάθηκε και εγκρίθηκε ένα νέο άρθρο (αρ. 17) του Εσωτερικού
Κανονισμού που προέβλεπε ότι «η Προσφώνηση θα αναγιγνώσκεται κατ’ έτος εις την πρώτην
συνεδρίαν μετά την Lady Day.» (δηλ. την 12η Μαρτίου). Είναι πάντως φανερό από
μεταγενέστερες εγγραφές στο Βιβλίο Πρακτικών, ότι η Στοά αντιμετώπιζε προβλήματα στην
εύρεση ομιλητών, καθώς η Προσφώνηση ανεγνώσθη σε οκτώ διαφορετικές συνεδρίες.
Υπήρξαν τουλάχιστον δύο ειδικές συζητήσεις που δείχνουν τυπικό για τον 18ο αιώνα
πραγματισμό. Κατά την πρώτη (2 Δεκεμβρίου 1734) ο Αδ. Nathaniel Adams έθεσε το ειδικό
ερώτημα:
Κατά πόσον ένας εγκληματίας που εκτελείται με πυροβολισμό αντιλαμβάνεται την
εκπυρσοκρότηση του όπλου που προκάλεσε το θάνατό του ;
Μετά από αρκετή συζήτηση,
Αποφασίσθηκε ότι η απάντηση είναι καταφατική, εκτός εάν ο νωτιαίος μυελός όπου
συγκεντρώνονται τα νεύρα ολοκλήρου του οργανισμού κατακερματισθεί από την σφαίρα.
Ελευθεροτέκτονες συζητούν ήρεμα τις λεπτομέρειες δημοσίων (στρατιωτικών ;) εκτελέσεων.
Αυτό δεν ήταν απλώς νοσηρό ενδιαφέρον. Αυτό που εξερευνούσαν θεωρητικώς ήταν η
ταχύτητα του ήχου συνδυασμένη με την εκτίμησή τους για ό,τι ήδη γνώριζαν σχετικά με το
ανθρώπινο νευρικό σύστημα και τον εγκέφαλο.
Αργότερα στην ίδια συνεδρίαση, κάποιος άλλος έθεσε ένα ερώτημα βαλλιστικής:
Κατά πόσον η σφαίρα που εξέρχεται από την κάννη του όπλου κάνει μεγαλύτερη ζημιά την στιγμή
της εξόδου ή και κατά την κάθοδό της η ζημιά είναι στα ίδια επίπεδα.
Και «αποφασίσθηκε καταφατικά, ότι είναι περίπου ίδια».
Μετά από τέτοιες ανατριχιαστικές λεπτομέρειες, οι Αδελφοί συζήτησαν (και προφανώς
δοκίμασαν) την νέα συνταγή σούπας του Αδ. Hellot.
Μιλώντας για αναψυχή θυμάται κανείς μια σειρά διαλέξεων (ήταν άραγε και πρακτικές
επιδείξεις ;) που έδωσε ένας επισκέπτης ο Dr William Graeme (ιθύνων μέλος της “Λέσχης
Καμπαλά” του Bryom) για το δημοφιλέστατο θέμα της ζυθοποιίας και της ζυμώσεως
αλκοολούχων ποτών. Άρχισε την παρουσίαση την 17η Νοεμβρίου 1735 με
μια μελέτη ενός πολύ περίεργου θέματος, της ζυμώσεως, στην οποία ισχυρίσθηκε ότι όλα τα
οινοπνευματώδη και ποτά βρίσκονται στο φυτικό βασίλειο και υπέδειξε ποιά είναι τα φυτά και
υποσχέθηκε να συνεχίσει με το θέμα αυτό τον επόμενο μήνα…
Τήρησε τον λόγο του και συνέχισε την «πρωτοποριακή του διάλεξη για τη ζύμωση» την 15η
Δεκεμβρίου. Υπήρξε και τρίτη συνέχεια (15 Νοεμβρίου 1736), αλλά είναι άγνωστο αν
ομιλητής ήταν και πάλι ο άξιος Dr. Graeme.

                                … και στην Στοά της Φιλίας

Μια άλλη παλιά Λονδρέζικη Στοά, η οποία ευτυχώς διαθέτει κάποια Βιβλία Πρακτικών αυτής
της δημιουργικής περιόδου (δεκαετίες 1730 και 1740), είναι η Στοά της Φιλίας (σήμερα αρ. 6).
Τα αρχεία αυτά συχνά αναφέρονται στις συνεδρίες της Στοάς ως “συνδιασκέψεις”. Το εύρος
των θεμάτων που συζητούσαν είναι επίσης αποκαλυπτικό και για πρώτη φορά εντοπίσθηκε
από εμένα.
Οι αναφορές του Γραμματέα για τα συγκεκριμένα γεγονότα στα Βιβλία Πρακτικών της Στοάς,
δείχνουν μέχρι πού μπορούσαν να φθάσουν τα μέλη αυτής της Στοάς για να διατηρήσουν αυτό
που ήταν καθαρά παγιωμένο έθιμο στην παράδοσή τους. Όπως και στις συζητήσεις της Στοάς
“Τhe Old King’s Arms”, δεν υπάρχει καταχωρημένη κάποια ειδική ανακοίνωση πριν την
καταχώρηση της ομιλίας. Είναι φανερό ότι ο Γραμματέας υπέθετε ότι η προγραμματισμένη
διάλεξη ήταν μέρος της συνηθισμένης διαδικασίας της Στοάς και δεν ζήτησε κάποια εξήγηση
ή αιτιολόγηση.
Περισσότερο σημαντικό όμως από αυτό, είναι ο τρόπος που οι αδελφοί κανόνιζαν ώστε
το θέμα που επρόκειτο να συζητηθεί να είναι εκ των προτέρων γνωστό στα μέλη. Κατήρτιζαν
πρόγραμμα για τους ιδίους και για τους επισκέπτες (π.χ. 13 Μαρτίου 1737). Και δεν ήταν
καθόλου ευχαριστημένοι αν συνέβαιναν γεγονότα που ανέτρεπαν το πρόγραμμά τους. Για
παράδειγμα υπάρχει μια μάλλον σαρκαστική αναφορά (10 Νοεμβρίου 1740) στον «Αδ.
Waddington ο οποίος δεν προσήλθε για την πολυαναμενόμενη διάλεξή του και δεν προσήλθε
ούτε απόψε ...». Λίγους μήνες αργότερα (22 Φεβρουαρίου 1741), όταν είχε κανονισθεί ένα
μέλος, κάποιος Αδ. Thomas Wagg, να κάνει κάποια ομιλία, αυτός δεν εμφανίσθηκε. Ο
Γραμματέας μπήκε στον κόπο να καταγράψει μια φανερά έντονη παράθεση απόψεων για τον
απρόθυμο ομιλητή.
Αυτή η Στοά είχε υιοθετήσει κανόνα σχετικά με τις διαλέξεις και σειρά ποινών για τους
ομιλητές που δεν παρουσιαζόταν. Αυτό δείχνει την σημασία που έδιναν σε αυτές τις
διαλεκτικές συζητήσεις.
Ο Αδ. Wagg, όποιος και αν ήταν αυτός, (κάποιος που η νυχτερινή παρουσία του στον Πύργο
του Λονδίνου είχε διαταχθεί από υψηλότερη αρχή), ανεκλήθη στην τάξη και παρουσιάσθηκε
στην επομένη συνεδρία της Στοάς (8 Μαρτίου 1741), όπου έδωσε «μια πολύ ωφέλιμη και
ψυχαγωγική διάλεξη». Μίλησε για «την κατάσταση του χρήσιμου για την οικοδομή μετάλλου,
του σιδήρου, από το ορυκτό που βγαίνει από τη γη μέχρι την κατεργασία του, ώστε να γίνει
εύπλαστο και κατάλληλο για πολλές χρήσεις». Ίσως να εργαζόταν στην κατασκευή κτηρίων,
διότι ο Γραμματεύς σημείωσε ότι τους ανέφερε «διάφορες πρακτικές των τεχνιτών και τους
εξήγησε διαφορές σε τεχνικούς όρους και σε εφαρμογές του χάλυβα και του σιδήρου για
διάφορες χρήσεις».
Αυτό δείχνει την νόμιμη εισαγωγή μη-τεκτονικής εμπειρίας στα δρώμενα της Στοάς. Επίσης
δείχνει καθαρά ότι οι Ελευθεροτέκτονες θεωρούσαν τις τεκτονικές συναντήσεις σαν μέρος της
καθημερινής τους εμπειρίας. Δεν διεχώριζαν τις πρακτικές από τις τεκτονικές τους ασχολίες.
Το περιστατικό αυτό είναι ακόμα ένα καλό παράδειγμα του πραγματισμού του 18ου αιώνα. Η
έμφαση εδίδετο στις πρακτικές οικοδομικές διαδικασίες και στις πραγματιστικές εφαρμογές
τών τότε γνώσεων μεταλλουργίας.
Μία παλιότερη διάλεξη (8 Μαΐου 1738) σχετική με «τη φύση των πετρωμάτων και την
αποτελεσματικότητά των» συνοδεύθηκε από επίδειξη δειγμάτων από τον ομιλητή (κάποιον Αδ.
Jackson), ο οποίος «έτσι επέδειξε αρκετά φυσικά αξιοπερίεργα». Ο Γραμματέας κατέγραψε με
λεπτομέρειες πως ο Αδ. Jackson,
επέδειξε αρκετά βότσαλα στην καρδιά των οποίων ήταν ορατοί με τη βοήθεια μικροσκοπίου
αρκετοί εξάεδροι κρύσταλλοι αναμεμιγμένοι με ένα μίγμα που φαινόταν σαν κρυσταλλοποίηση
διαφορετικού είδους και η οποία όντας καφέ χρώματος ανεδείκνυε τα υπόλοιπα ...
Έτσι στο πάνω δωμάτιο μιάς ταβέρνας του Λονδίνου που χρησιμοποιείτο από μία Στοά, όχι
μόνο υπήρχε έκθεση δειγμάτων, αλλά και τουλάχιστον ένα μικροσκόπιο, ώστε οι
συναθροισμένοι Αδελφοί να παρατηρούν μόνοι τους τις εσωτερικές κρυσταλλικές δομές των
πετρωμάτων. Ο Γραμματεύς συνέχισε δίνοντας αναφορά για την εκτέλεση από τον Αδ.
Jackson μιάς σειράς πειραμάτων μέσα σε αυτό το δωμάτιο:
έδειξε ότι η σύγκρουση της τσαμκακόπετρας και του χάλυβα έλιωνε τα άτομα του χάλυβα και τα
ξεχώριζε σε σφαιρίδια λιωμένου μετάλλου. Απέδειξε ότι τίποτε δεν μπορεί να κόψει ένα διαμάντι
παρά μόνο σκόνη διαμαντιού. Αλλά ότι το γυαλί είναι φθαρτό και παρουσίασε ένα δείγμα που
είχε πάρει από παράθυρο καθεδρικού ναού, το οποίο φαινόταν να είναι αδρό και ανομοιογενές
αντίθετα με την επικρατούσα άποψη.
Αυτό είναι εμπειρισμός του 18ου αιώνα εν δράσει μέσα στον χώρο μιάς Στοάς. Οι
Ελευθεροτέκτονες χρησιμοποιούσαν την επιστήμη για να απορρίψουν πράγματα που υπέθετε
η κοινή λογική, ή τουλάχιστον αυτά που πίστευαν οι άνθρωποι σχετικά με τα φαινόμενα,
βασισμένοι απλά σε αυτά που έβλεπαν με τα μάτια τους.
Υπήρξε ακόμα και ανατομία κάποιο βράδυ (14 Αυγούστου 1739) όταν το υπό εξέτασιν θέμα
ήταν η δομή του ανθρώπινου ματιού. Ο ομιλητής «θεώρησε απαραίτητο να επεξηγήσει τη
μέθοδο της Οράσεως» και
έδειξε στους αδελφούς τόσο με μηχανές όσο και με ένα πραγματικό μάτι ότι τα αντικείμενα
αντιστρέφονται πάνω στον αμφιβληστροειδή, ο οποίος τα μεταφέρει στο οπτικό νεύρο και
σχηματίζεται η σαφής όραση.
Για ακόμα μία φορά φεύγουμε προς στιγμήν από ένα ακόμα υπερώο ταβέρνας όπου έτυχε να
συνεδριάζει μια Στοά και μεταφερόμαστε, μεταφορικά τουλάχιστον, σε ένα προσωρινό
επιστημονικό εργαστήριο.
Την 11η Αυγούστου 1740 ένα μέλος έθεσε το ερώτημα κατά πόσον ο Ήλιος ή η Γή είναι αυτό
που κινείται για να δώσει ή να πάρει φώς για τον εργαζόμενο Τέκτονα και ακολούθησε ζωηρή
συζήτηση. Ως εκ τούτου την 24η Νοεμβρίου 1740, ένας από τους Επόπτες, κάποιος Αδ.
Waddington, παρουσίασε την «πολυαναμενόμενη διάλεξή του» δίνοντας συνέχεια στην
προηγηθείσα συζήτηση και
με μεγάλη ευφυία και λογική δύναμη απέδειξε ότι η θέση της Γής είναι ανάμεσα στις τροχιές της
Αφροδίτης και του Άρη και συνεπώς δεν μπορεί να είναι το κέντρο του Σύμπαντος.
Προφανώς το θέμα ήταν δημοφιλές και ο ομιλητής σίγουρα ήταν καλός γνώστης του
αντικειμένου διότι ο Γραμματεύς σημείωσε:
όλη η ομήγυρις ευχαριστήθηκε και ωφελήθηκε πολύ από αυτή την πολύ καλή παρουσίαση.
Υπάρχουν αρκετά αξιοπρόσεκτα σημεία που προκύπτουν από το γεγονός αυτό. Πρώτον, η
Αστρονομία προφανώς ήταν πολύ συμβατή με τα ενδιαφέροντα των Αδελφών. Αυτό σίγουρα
δεν είναι αναπάντεχο στην εποχή του “Νευτωνισμού”. Δεύτερον, η επακριβής χρήση της
λέξεως “ωφελήθηκε”. Οι Aδελφοί συναθροίζονταν τακτικά στη Στοά για να βρούν ή να
προκαλέσουν μεταξύ τους βελτίωση μέσω πνευματικής διεγέρσεως –και το θέμα μπορούσε να
είναι οποιοδήποτε. Τρίτον, υπήρχε σαφής έμφαση, τουλάχιστον στην αναφορά του
συγκεκριμένου Γραμματέα στην «μεγάλη ευφυία και λογική δύναμη», ως αξιοσέβαστων
ιδιοτήτων. Αυτές ήταν πνευματικές αρετές που υποστήριζαν αυτοί οι διάδοχοι του Νεύτωνα
τον 18ου αιώνα. Η έμφαση είναι καθαρά στην επαγωγική σκέψη, στην λογική έρευνα με
μοναδικό σκοπό την ατομική βελτίωση. Ήταν όμως επίσης μια ανεπιφύλακτα συλλογική
συνεταιρική επιχείρηση –που γινόταν μέσα σε μια Στοά, ένα συνεταιρικό, εθελοντικό σώμα
ανδρών.
Σε αυτή την Στοά, φαίνεται ότι η έμφαση δινόταν στις επιστήμες. Δεν υπήρχαν σχεδόν
καθόλου διαλέξεις με ιστορικά θέματα – σύγχρονα ή κλασσικά. Παρ’ όλα αυτά η ιστορία
εξυπηρετείτο (μερικώς) από την ανάγνωση και τη συζήτηση κεφαλαίων της τελευταίας
εκδόσεως της Αρχιτεκτονικής του Palladio στην οποία ήταν συνδρομητές.
Ήταν τέτοια η επιστημονική κλίση των ερευνητών αυτών που ακόμα και όταν συζητούσαν για
τον Palladio δεν ξέφευγαν από την τάση να ασχοληθούν με την Φυσική Φιλοσοφία. Έτσι, όταν
την 10η Οκτωβρίου 1743 άρχισαν την βραδιά με την ανάγνωση του τμήματος της
Αρχιτεκτονικής που ασχολείται με τη θεμελίωση των οικοδομών, ο τότε Σεβάσμιος, που
ασχολείτο με την συντήρηση αγωγών στο Βασιλικό Γραφείο Συντηρήσεως, έκανε «πολλές
καλές παρατηρήσεις» για τις θεμελιώσεις καθώς αυτά τα αρχιτεκτονικά στοιχεία «αρχικά θα
πρέπει να είχαν θεωρηθεί μέρος της γνώσεως της οποίας είναι τόσο εξέχων κάτοχος». Για μια
ακόμα φορά, ο έξω κόσμος με τον πραγματισμό του και τις έγνοιες που βασίζονται στα
γεγονότα, εισέρχεται στα δρώμενα της στοάς και χρησιμοποιείται για να βελτιώσει τις
τεκτονικές διαδικασίες: δηλαδή τις συζητήσεις τις οποίες θεωρούσαν ως νόμιμες
δραστηριότητες με τις οποίες θα μπορούσαν να ασχοληθούν μέσα στην Στοά.
Οι βιβλιοθήκες κάποιων Άγγλων ελευθεροτεκτόνων του 18ου αιώνα και τεκτονικές
συνδρομές σε βιβλία
Αναφορές σε Βιβλία Πρακτικών ότι Στοές γίνονται συνδρομητές σε εκδόσεις και ότι μέλη
Στοών και «Λεσχών» γράφουν βιβλία και/ή τα συζητούν, μας οδηγεί στη σκέψη ότι οι
Ελευθεροτέκτονες αγόραζαν βιβλία για τις δικές τους βιβλιοθήκες. Η κατανόηση των
πολιτισμικών ασχολιών των Άγγλων Ελευθεροτεκτόνων μπορεί να επιτευχθεί με την
προσεκτική εξέταση του περιεχομένου των βιβλιοθηκών τους. Μια προκαταρκτική έρευνα των
διαθεσίμων καταλόγων μελών της Μεγάλης Στοάς και της Βασιλικής Εταιρείας και
χρησιμοποιώντας τον κατάλογο πωλήσεων βιβλίων που εξέδωσαν οι Mattingly και Burnett
μου επέτρεψαν το 2003να καταρτίσω ένα αρχικό δείγμα 34 αδερφών οι οποίοι κατείχαν
βιβλιοθήκες.
Δεν είναι ακόμα γνωστό αν γενικά οι Στοές ή γνωστοί Ελευθεροτέκτονες μπήκαν ποτέ στον
κόπο να γίνουν συνδρομητές σε άλλες μη τεκτονικές εκδόσεις που γράφηκαν ή εντάχθηκαν σε
συλλογές από Ελευθεροτέκτονες. Αυτό θα μπορούσε να αποδειχθεί μια ιδιαίτερα
ενδιαφέρουσα γραμμή έρευνας. Έκανα μια δοκιμαστική αρχή εντοπίζοντας τις συνδρομές δύο
διακεκριμένων και πολύ ενεργών Ελευθεροτεκτόνων του Martin Folkes και του Richard
Rawlinson που ήταν και οι δύο Εταίροι της Βασιλικής Εταιρείας. Αυτή η προκαταρκτική
καταγραφή των συνδρομών τους για μια περίοδο περίπου 50 ετών, η οποία περιλαμβάνει μη
τεκτονικά έργα από συγγραφείς που ήταν Ελευθεροτέκτονες και άλλους οι οποίοι δεν ήταν
Τέκτονες, παρουσιάζει ένα αριθμό από ενδιαφέροντα στοιχεία. Λαμβάνοντας υπόψη τις
ιστορικές προτιμήσεις και των δύο, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι όλων των ειδών τα
ιστορικά βιβλία κατέχουν εξέχουσα θέση σε αυτόν τον κατάλογο (με περίπου 60 τίτλους).
Αντιπροσωπεύονται όμως κι άλλα θέματα:
Θέμα Αριθμός Τίτλων
Εκκλησιαστική Ιστορία, Θεολογία, Φιλοσοφία 22
Επιστήμη, Φυσική Φιλοσοφία, Μαθηματικά 13
Τοπογραφία, Φυσική Ιστορία 12
Κλασσική Φιλολογία 07
Σύγχρονη Φιλολογία 07
Τέχνη, Αρχιτεκτονική 04
Απομνημονεύματα 02
Επίλογος
Υπάρχουν και άλλα πεδία στα οποία θα ήταν χρήσιμη περαιτέρω έρευνα για την περιγραφή
του ιδεολογικού κλίματος που παρέσχε υλικό για τις διαλέξεις του Preston: οι κατάλογοι
συνδρομητών βιβλίων, οι βιβλιοθήκες τις οποίες κατείχαν ο σύγχρονοί του Ελευθεροτέκτονες.
Ανακαλύπτοντας ποιά άτομα και ποιές Στοές γράφονταν συνδρομητές σε ποιές εκδόσεις θα
βοηθούσε στο να έχουμε ενδείξεις για τις αναγνωστικές τους συνήθειες.
Οι καταστάσεις των Στοών του 18ου αιώνα – μερικές από τις οποίες υπάρχουν ακόμη– μπορεί
να περιέχουν τα βιβλία που αγοράστηκαν και τα οποία υποθέτουμε ότι δανείστηκαν τα μέλη
τους. Έτσι, οι κατάλογοι των Στοών μπορούν να παράσχουν επιβεβαίωση για τα βιβλία που
πραγματικά χρησιμοποιήθηκαν μέσα στις Στοές.
Μέχρι σήμερα σχετικά μικρός αριθμός βιβλιοθηκών τις οποίες κατείχαν σύγχρονοι του Preston
έχουν βρεθεί. Απομένει πολλή εργασία να γίνει στους καταλόγους αυτών των βιβλιοθηκών.
Με αρκετό χρόνο και την κατάλληλη εφαρμογή θα μπορούσε να φταχθεί μια πολύ χρήσιμη
βάση δεδομένων με τους τίτλους. Από αυτήν μπορούμε να αρχίσουμε να έχουμε κάποια γενικά
συμπεράσματα σχετικά με τις διανοητικές επιδιώξεις των ιδιοκτητών τους. Αν μπορούσαμε να
βρούμε κάποια από τα ίδια τα βιβλία και υπήρχαν σημειώσεις στα περιθώριά τους, αυτές θα
παρείχαν επιπλέον ενδείξεις για τα πολιτισμικά τους ενδιαφέροντα και τον τρόπο σκέψης.
Η εξέλιξη από τον σχετικό πρωτογονισμό της Ελευθεροτεκτονικής, που υπήρχε πριν από το
1723, στο πλήρως ολοκληρωμένο σχέδιο του Preston ήταν αξιομνημόνευτη όσο και γρήγορη.
Οι διαφορές μεταξύ των δύο υποκειμένων ιδεολογιών είναι τεράστιες.
Κάτι δραματικό θα πρέπει να είχε συμβεί στις πρώτες δεκαετίες του 18ου αιώνα το οποίο
επηρέασε τόσο πολύ τον κοινωνικό τρόπο σκέψης και το οποίο προκάλεσε την ανάπτυξη
καταστάσεων οι οποίες με τη σειρά τους επέτρεψαν και ενθάρρυναν αυτό το είδος ανάλυσης:
Μια ανάλυση που θεωρήθηκε αποδεκτή και έγινε στην πραγματικότητα αποδεκτή από τους
αδερφούς στην Αγγλία προς το τέλος του 18ου αιώνα.
Αυτό το «κάτι» ήταν ένα κοινό νήμα ενεργοποίησης και μετασχηματισμού των Νευτώνειων
συσχετισμών: Ένα νήμα που φαίνεται ότι διέτρεξε την Ανοβεριανή Κοινωνία ταυτόχρονα σε
πολλά επίπεδα. Μπορούμε να δούμε αυτό το νήμα μέσα από ορισμένους διάσημους
Ελευθεροτέκτονες –στις σχέσεις τους με διάφορους οργανισμούς (όπως η Βασιλική Εταιρεία,
η Εταιρεία Αρχαιοτήτων κτλ), τις προσωπικές τους σχέσεις με τον ίδιο τον Νεύτωνα, την
συμμετοχή τους σε ομάδες συζήτησης οι οποίες εστιάζονταν στον “Νευτωνισμό” στην
ευρύτατη έννοιά του, και σε σχεδόν τυχαία ημιτεκτονικά θέματα – όλα αυτά τα στοιχεία
επιδρούσαν το ένα στο άλλο. Αυτό που επίσης είναι εντυπωσιακό είναι ότι οι ομάδες ή οι
εταιρείες μέσα στις οποίες λειτουργούσαν σε καθημερινή βάση δεν εθεωρούντο και δεν
αντιμετωπίζονταν από αυτούς σαν “διακριτές μονάδες”. Υπήρχαν κοινά μέλη σε αυτές τις
διανοητικές υπο-ομάδες και όλοι μαζί βοήθησαν να δημιουργηθεί το περιβάλλον της
συνεχιζόμενης διανοητικής και πολυθεματικής έρευνας σε κοινωνικές ομάδες –ένα είδος των
οποίων ήταν οι πρώιμες Τεκτονικές Στοές– οι οποίες με τη σειρά τους βοήθησαν τελικά τον
Preston και τους ενθουσιώδεις συντρόφους του να διαμορφώσουν το επιμελές σχέδιό τους στις
Διαλέξεις τους.



Trevor Stewart

Τετάρτη, 29 Αυγούστου 2012

αδ:. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΞΑΝΘΟΣ - Ο ΤΕΚΤΩΝ - Ο ΕΛΛΗΝΑΣ




Ο Εμμανουήλ Ξάνθος (1772-1852) υπήρξε ηγετική μορφή τής Φιλικής Εταιρείας, από τα κυριότερα ιδρυτικά μέλη της και μία από τις περισσότερο δραστήριες προσωπικότητές της.
Μετά τις εγκύκλιες σπουδές του στην Πατμιάδα Ακαδημία της γενέτειράς του, ο Ξάνθος, 20 χρονών περίπου, μετανάστευσε στην Τεργέστη, όπου επιδόθηκε στο εμπόριο. Το 1810 εγκαταστάθηκε στην Οδησσό, κοντά στον μεγαλέμπορο Βασίλειο Ξένο. Μετά από λίγο, περνώντας από τη Λευκάδα, ο Εμμανουήλ Ξάνθος, μυείται στην Στοά "ΕΝΩΣΙΣ ΛΕΥΚΑΔΟΣ".

Στην Οδησσό, το 1814, ίδρυσε μαζί με τους Νικόλαο Σκουφά και Αθανάσιο Τσακάλωφ την Φιλική Εταιρεία της οποίας σκοπός ήταν η απελευθέρωση και η κοινωνική αποκατάσταση της υπόδουλης Ελλάδας. Για την καλύτερη εκπλήρωση του έργου του, τον Δεκέμβριο τού ίδιου έτους ο Ξάνθος εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη, στο ΜΕΓΑΡΕΥΜΑ, όπου το κατάστημα του έγινε ουσιαστικά η μυστική έδρα της Εταιρείας. Μετά την διεύρυνση του ηγετικού κύκλου τής Εταιρείας με την εισδοχή των Π. Αναγνωστοπούλου (1816), Αθ. Σέκερη (1818) κ.δ., ο Ξάνθος κατείχε στην ιεραρχία την όγδοη θέση.

Κατά την σύσκεψη των Φιλικών στην Κωνσταντινούπολη, το 1818, ανατέθηκε στον Ξάνθο η προεργασία για την αναζήτηση μιας προσωπικότητας άξιας να αναλάβει την αρχηγία.

Για τον σκοπό αυτό διαπεραιώθηκε στη Θεσσαλία με την εντολή να παραλάβει συστατικές επιστολές από τον Άνθιμο Γαζή, μέλος ήδη της Φιλικής Εταιρείας. Ταξίδευσε στη Μόσχα, όπου συναντήθηκε με τους Φιλικούς Αντώνιο Κομιζόπουλο και Ν. Πατσιμάδη, με τους οποίους οργάνωσε σύσκεψη για την προπαρασκευή της Επανάστασης και την κάθοδο του Ιωάννη Βαρβάκη στο Αιγαίο. Τον Ιανουάριο του 1820 επισκέφθηκε στην Πετρούπολη τον Έλληνα υφυπουργό Εξωτερικών της τσαρικής Ρωσίας Ιωάννη Καποδίστρια. Μετά την άρνηση του Καποδίστρια να αναλάβει την αρχηγία της Φιλικής Εταιρείας, ο Ξάνθος ανέθεσε τελικά την ανώτατη αρχή των Φιλικών στον στρατηγό Αλέξανδρο Υψηλάντη, υπασπιστή τού τσάρου Αλεξάνδρου Α'. Μαζί με τον Υψηλάντη ίδρυσε την «Εθνική Κάσσα» (Ταμείο), για την οικονομική ενίσχυση του προετοιμαζόμενου Αγώνα.

Μετά την αποτυχία του υπό τον Υψηλάντη κινήματος στη Μολδοβλαχία (Φεβρουάριος 1821 ), ο Ξάνθος ταξίδευσε στα κέντρα των ελληνικών παροικιών, αναλαμβάνοντας την προσπάθεια για εξασφάλιση οικονομικής ενίσχυσης του Αγώνα, που είχε ήδη αρχίσει στην Ελλάδα. Τον Ιούνιο του 1823 διαπεραιώθηκε μαζί με τον Τσακάλωφ από την Τεργέστη στην επαναστατημένη Πελοπόννησο. Διέμεινε για ένα μικρό διάστημα στην Τρίπολη, κοντά στον Δημήτριο Υψηλάντη, ο οποίος τον έπεισε να αναχωρήσει στο Μόχατς της Ουγγαρίας, για να διοργανώσει την απόδραση τού κρατούμενου στις εκεί φυλακές Αλεξάνδρου Υψηλάντη. Ο τελευταίος όμως αρνήθηκε να ενδώσει στο σχέδιο τής απόδρασης και ο Ξάνθος επέστρεψε στην Πελοπόννησο και πήρε μέρος στην Επανάσταση.

Γύρω στο 1827, λίγο πριν από την αναμενόμενη άφιξη του Καποδίστρια, ο Ξάνθος αναχώρησε στο Βουκουρέστι, όπου αποσύρθηκε και ιδιώτευσε. Έμεινε σε τέτοιον βαθμό λησμονημένος, ώστε να πιστεύεται ότι είχε πεθάνει. Αυτό πίστευε και ο Αναγνωστόπουλος, όταν, το 1834, δημοσίευσε στον Αιώνα του Ιωάννη Φιλήμονα λίβελο εναντίον του Ξάνθου, κατηγορώντας τον ότι είχε διασκορπίσει αλόγιστα τα χρήματα τής «Εθνικής Κάσσας». Για να διαψεύσει την κατηγορία, ο Ξάνθος εγκαταστάθηκε το 1837 στην Αθήνα. Εκεί του απονεμήθηκε ο Χρυσός Σταυρός του Σωτήρος και ένα επίδομα, το οποίο όμως, τελικά, ποτέ δεν έλαβε. Όταν το 1845 το τυπογραφείο Α. Γκαρμπολά εξέδωσε τα Απομνημονεύματα περί της Φιλικής Εταιρείας του Ξάνθου, ο Φιλήμωνας αναγκάστηκε να ανασκευάσει τις εναντίον του κατηγορίες.

Και στην Αθήνα, όμως, ο πρωτεργάτης τής Φιλικής Εταιρείας Εμμανουήλ Ξάνθος έζησε παραγκωνισμένος και πάμπτωχος διαμένοντας σε μιαν άθλια καλύβα στην οδό Νικοδήμου αριθ. 27. Βυθισμένος σε έσχατη δυστυχία, πέθανε στις 28 Νοεμβρίου 1852, ύστερα από πτώση του από την πίσω σκάλα της Βουλής, όπου είχε παρακολουθήσει συνεδρίαση. Στην κηδεία του, του αποδόθηκαν τιμές στρατηγού. 




Δευτέρα, 19 Μαρτίου 2012

ΟΤΑΝ Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΥΝΑΝΤΑ ΤΟΝ ΤΕΚΤΟΝΙΣΜΟ


Ο ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ
ΑΘΗΝΑΓΟΡΑΣ ο Α΄ 





( 25 ΜΑΡΤΙΟΥ 1886 - 7 ΙΟΥΛΙΟΥ 1972 )  
«Είναι δύσκολο ένα βιβλίο για την Πόλι... θα προχωρής σε καλντερίμια, θα σταματήσης σε πόρτες χορτασμένες... θα φέρης γύρα την Πόλη, με τα πόδια και με τη σκέψι, θα την σφίγγης στην αγκαλιά σου και θα την φιλής σαν τα νερά που καταφιλούν τις ακρογιαλιές της, ώσπου ν' αρχίσης ν' ακούς φωνές μυστικές .  Αλλά και πάλι δεν θα 'χης γυρίσει ούτε την πρώτη σελίδα» - Οικ. Πατριάρχης Αθηναγόρας

Τα χρόνια πριν την άφιξη του στο Φανάρι
Η οικογένεια του γιατρού Ματθαίου Σπύρου και της Ελένης Σπύρου το γένος Βασιλείου Μοκόρου είχε τρία παιδιά τον Αριστοκλή, το Γιώργο και την Αγαθή, που γεννήθηκαν μεταξύ των ετών 1886 και 1889 στο χωριό Τσαραπλανά της Επαρχίας Πωγωνίου της Ηπείρου, που από το 1928 μετονομάσθηκε σε Βασιλικό.
Ο Αριστοκλής γεννήθηκε την 25η Μαρτίου του 1886. Το Σεπτέμβριο του 1899 η μητέρα αρρωσταίνει, πιθανότατα από τύφο και πεθαίνει τον Οκτώβριο του 1899 σε ηλικία μόλις 37 χρόνων. Τη φροντίδα της ανάπτυξης του μικρού Αριστοκλή ανέλαβε τότε η γιαγιά του Ειρήνη Μοκόρου στην Κόνιτσα.
Ο μικρός Αριστοκλής έχοντας κλίση στα γράμματα, οδηγήθηκε από την Πρόνοια του Θεού και με την προτροπή του τότε Μεγάλου Πρωτοσυγκέλλου Αθηναγόρου Ελευθερίου, του μετέπειτα Μητροπολίτη Παραμυθίας, Φιλιατών και Γηρομερίου, το 1903, στο οικουμενικό διδακτήριο της Ορθοδοξίας, στην Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης. Εκεί εγγράφεται αρχικώς στο γυμνασιακό τμήμα της και από το 1907 φοιτά στη Θεολογική Σχολή. Το 1908 φεύγει από τη ζωή ο πατέρας του.
Ο Αριστοκλής Σπύρου, ενώ φοιτά στην Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης, κείρεται μοναχός και το Μάρτιο του 1910 χειροτονείται Διάκονος από τον Μητροπολίτη Ελασσώνος Πολύκαρπο και λαμβάνει το όνομα Αθηναγόρας, με το οποίο πλέον εισέρχεται στην Ιστορία.
Τον Ιούλιο του ίδιου χρόνου αποφοιτά από τη Σχολή και παίρνει το δρόμο για τη Μητρόπολη Πελαγωνείας, που είχε έδρα το Μοναστήρι, δηλαδή τη πόλη Bitolj του σημερινού Κράτους των Σκοπίων.
Το Σεπτέμβριο του 1918, και αφού η Μητρόπολη Πελαγωνείας παύει να ανήκει στον Οικουμενικό Θρόνο και περιέρχεται στη δικαιοδοσία της Σερβικής Εκκλησίας, ο Αρχιδιάκονος Αθηναγόρας μαζί με το Μητροπολίτη Πελαγωνείας Χρυσόστομο Καβουρίδη οδηγήθηκαν στη Θεσσαλονίκη, απ’ όπου έφυγαν και πήγαν στο Άγιον Όρος. Εκεί εγκαταστάθηκαν στο ιστορικό Κάθισμα - Κελλί του Αγίου Ευσταθίου Μυλοποτάμου της Μεγίστης Λαύρας, που αποτέλεσε στο παρελθόν και το αναχωρητήριο του μεγάλου Πατριάρχου Ιωακείμ του Γ΄. Κατόπιν διορίζεται Γραμματέας της Μητρόπολης Αθηνών, τον Μάρτιο 1919.
Μετά την Μικρασιατική καταστροφή του 1922, όπου τις τύχες του Έθνους ανέλαβε η Επανάσταση του Πλαστήρα, η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, και μετά τον θάνατο του Μητροπολίτη Κερκύρας και Παξών Σεβαστιανού Νικοκάβουρα, σε συνεδρίασή της, στις 16 Δεκεμβρίου του 1922, εκτιμώσα τα προσόντα, τη δράση και την προσωπικότητα του Διακόνου Αθηναγόρα Σπύρου εξέλεξε αυτόν, σε ηλικία 36 ετών, ως Μητροπολίτη Κερκύρας και Παξών.
Μετά την εκλογή του σε Μητροπολίτη, χειροτονείται ιερέας και στις 22 Δεκεμβρίου του 1922 Επίσκοπος, στον Καθεδρικό Ναό των Αθηνών, από τους Μητροπολίτες Δημητριάδος Γερμανό, Σύρου Αθανάσιο και Κορινθίας Δαμασκηνό.
Το 1930 η Αρχιεπισκοπή Αμερικής υφίσταται ένα σοβαρό πρόβλημα. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο αναζητεί τον κατάλληλο ποιμενάρχη για να αναλάβει τις ευθύνες της επιλύσεώς του. Υπολογίζοντας στα εξαιρετικά προσόντα του Μητροπολίτη Κερκύρας και Παξών Αθηναγόρα, ζητάει τη συγκατάθεση της Εκκλησίας της Ελλάδος, για να τον εκλέξει για την Αρχιεπισκοπή Αμερικής. Η Εκκλησία της Ελλάδος με απόφαση της Συνόδου της, δίδει, «κατά την κανονικήν τάξιν», τη συγκατάθεσή της για τη νέα αποστολή του Αθηναγόρα. Έτσι, στις 13 Αυγούστου του 1930, ο Μητροπολίτης Κερκύρας και Παξών Αθηναγόρας εκλέγεται, από την Ιερά Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής.
Στην Αμερική έφθασε στις 24 Φεβρουαρίου του 1931. Δύο μέρες μετά έγινε η ενθρόνισή του στον Άγιο Ελευθέριο της Νέας Υόρκης.
Το πόσο πέτυχε o Αρχιεπίσκοπος στις δημόσιες σχέσεις, ως χαρισματούχος δημόσιος εκκλησιαστικός άνδρας, μπορεί να επιβεβαιωθεί, κατά τον Πέτρο Κουρίδη, και από το γεγονός ότι ενώ όταν έφθασε στη Νέα Υόρκη, στις 24 Φεβρουαρίου του 1931, τον υποδέχθηκαν ελάχιστοι και ο αμερικανικός τύπος τον αγνόησε, δέκα οχτώ χρόνια αργότερα, φεύγοντας από την ίδια πόλη για τη νέα του έπαλξη, που λέγεται Οικουμενικός Θρόνος της Ορθοδοξίας, όχι μόνο πετάει με το ιδιωτικό αεροπλάνο του Προέδρου Harry Truman, αλλά και η φωτογραφία του προβάλλει στο εξώφυλλο του περιοδικού Life, σαν έκφραση του μεγίστου δυνατού βαθμού δημοσιότητας. Αλλά και εκτός απ’ αυτό χιλιάδες πιστοί με δάκρυα στα μάτια τον κατευόδωσαν για τη νέα τον αποστολή.
Ο Αθηναγόρας ως Οικουμενικός Πατριάρχης
Μετά από την παραίτηση, από του Οικουμενικού Θρόνου, στις 18 Οκτωβρίου του 1948, του Πατριάρχου Μαξίμου του Ε΄, την 1η Νοεμβρίου 1948 εξελέγη από την Ενδημούσα Ιερά Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου ο Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής Αθηναγόρας, ως Οικουμενικός Πατριάρχης.
Ο νέος Πατριάρχης, αμέσως μετά την εκλογή του, δε βιάστηκε να εγκατασταθεί στο Φανάρι. Θεώρησε υποχρέωσή του να αποχαιρετήσει το εκεί ποίμνιο του με κάποια χρονική άνεση. Γι’ αυτό και αναχώρησε αεροπορικώς από την Αμερική, μετά από τρεις μήνες περίπου, δηλαδή την Κυριακή 23 Ιανουαρίου του 1949. Έμεινε για λίγο στο Παρίσι και την Τετάρτη 26 Ιανουαρίου έφθασε στην Κωνσταντινούπολη.
Το επίσημο ανακοινωθέν του Οικουμενικού Πατριαρχείου, για τις δύο πρώτες μέρες του Πατριάρχου στην Κωνσταντινούπολη, έχει ως εξής: «Η Α.Θ.Π. ο νέος Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας ο Α΄ επιβαίνων μετά της ακολουθίας Αυτού του προσωπικού αεροπλάνου του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής αφίκετο τη 26η Ιανουαρίου 1949 εις Κωνσταντινούπολιν. Εν τω αεροδρομίω εδεξιώθησαν Αυτόν Ιεράρχαι του Οικουμενικού Θρόνου, πολλοί επίσημοι και άπειρον πλήθος. Τη δ’ επομένη ετελέσθη εν τω Πατριαρχικώ Ναώ η ενθρόνισις Αυτού κατά την καθεστηκυίαν εν τη Εκκλησία Κωνσταντινουπόλεως τάξιν, παρόντων των επισήμων και μεγάλου πλήθους πιστών. Το μέγα Μήνυμα ανέγνω ο Αρχιγραμματεύς της Ιεράς Συνόδου... Ιάκωβος, την ποιμαντορικήν ράβδον ενεχείρισεν ο πρώτος τη τάξει Σεβ. Μητροπολίτης Χαλκηδόνος Θωμάς, τον δε νουθετήριον λόγον είπεν από του άμβωνος ο Σεβ. Μητροπολίτης Αίνου Γερμανός».
Από την επομένη ο νέος Οιακοστρόφος της Οικουμενικής Καθέδρας ανέλαβε τις ευθύνες του ως Ηγούμενος της Ιεράς Μονής του Φαναρίου, ως Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως και ως Οικουμενικός Πατριάρχης. Μπροστά στο τρίπτυχο αυτό της υπευθυνότητας και της ανάγκης ο Πατριάρχης Αθηναγόρας στάθηκε καλώς και μετά φόβου, και δεν ξέχασε ποτέ, καθ’ όλη την Πατριαρχεία του, ότι οι περιστάσεις χρειάζονταν, κατά Μητροπολίτη Αίνου Γερμανό, «έκτακτο άνδρα, νουν διορατικό, βούλησι ισχυρή και ηθική, χείρα στιβαρά» αλλά προ παντός, όπως ο ίδιος ομολόγησε στον ενθρονιστήριο λόγο του, «σύνεσιν νους και καρδίας χύμα».
Επί της Ηγουμενίας του Πατριάρχου Αθηναγόρου στην Ιερά Μονή του Αγίου Γεωργίου του Διπλοφανάρου που από το 1953 μέχρι και το 1970 υπηρέτησε ως εσωκατάκοιλος ή εσωκατάκοιτος κληρικός της Πατριαρχικής Αυλής, εκτός από τις προβλεπόμενες, από το Τυπικό της Μεγάλης Εκκλησίας, Ιερές Ακολουθίες, τις οποίες τηρούσε με ευλάβεια, αναζητούσε αφορμές και ευκαιρίες για τον πλουτισμό του εορτολογίου και τη συγκέντρωση πληρώματος στο Ναό. Παραδείγματα αυτών των αναζητήσεων είναι η Θέσπιση πανηγυρικών εορτών στη μνήμη της Αγίας Θεοφανούς και της Αγίας Σολομωνής, των οποίων τα ιερά λείψανά φυλάσσονται στον Πατριαρχικό Ναό, η συγκέντρωση των κατηχητοπαίδων τη δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων και τη Δευτέρα της Διακαινησίμου, η δημιουργία εορτών της μητέρας, του πατέρα κ.α.
Σ’ όλες τις ιεροτελεστίες είτε επρόκειτο για Πατριαρχική και Συνοδική Θεία Λειτουργία, είτε και για απλή Πατριαρχική Χοροστασία η εκδηλωτική ευλάβειά του ως Τελετουργού, οι δεσποτικές αλλά και οι ευγενικές και μετρημένες τελετουργικές κινήσεις του, η υπέροχη στάση και ακινησία του στο Θρόνο, η Αρχιερατική του χάρη ως κορυφαίου Μυσταγωγού μπροστά στο Ιερό Θυσιαστήριο, πρόδιδαν ότι κατείχε την τέχνη του να είναι Πρώτος. Στο Παρεκκλήσι του Αγίου Ανδρέου, που ο Ηγούμενος Πατριάρχης εύρισκε κατά την έκφρασή του «την τακτικήν καθ’ ημέραν όασιν», η θέση του δεν ήταν πάντοτε ο θρονίσκος, αλλά και το θυσιαστήριο, σε περίπτωση απουσίας ιερέως, καθώς και το αναλόγιο, είτε επειδή απουσίαζαν οι κληρικοί της Αυλής είτε ακόμη επειδή ήθελε να συμβάλλει με την χαρακτηρίζουσα αυτόν βαρυτονία.
Ως Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, ο Αθηναγόρας αισθάνθηκε τη Ρωμηοσύνη της Πόλης «ως το τίμιον ποίμνιον της κατ’ αυτόν Αγιωτάτης Αρχιεπισκοπής και το προσφιλές αντικείμενον της αμέσου πατρικής αυτού μερίμνης». Διαίρεσε την Αρχιεπισκοπή σε πέντε περιφέρειες και τοποθέτησε σ’ αυτές Αρχιερατικώς Προϊσταμένους, που ήταν ή Τιτουλάριοι Βοηθοί Επίσκοποι ή Tιτουλάριοι Μητροπολίτες ή και Συνοδικοί Μητροπολίτες.
Σπουδαίο μέλημα του Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως Αθηναγόρου υπήρξε η ίδρυση της «Πνευματικής Διακονίας», στις 27 Σεπτεμβρίου του 1949, που σκοπό είχε την εσωτερική ιεραποστολή. Για το σκοπό αυτό λειτούργησαν τρία Ιερατικά Φροντιστήρια στις Κοινότητες Σταυροδρομίου, Ταταούλων και Γαλατά. Με τα Φροντιστήρια αυτά επεδίωκε την ανάπτυξη του πνευματικού καταρτισμού των μη θεολόγων κληρικών, με πρακτική διδασκαλία της ποιμαντικής και ιδιαίτερα της εφαρμοσμένης λειτουργικής, δηλαδή του τρόπου τελέσεως της Θείας Λειτουργίας και των λοιπών Μυστηρίων.
Στα επιτεύγματα της Πνευματικής Διακονίας εντάσσεται και η έκδοση, από τις 23 Ιουνίου 1951, της εβδομαδιαίας εφημερίδας «Ο Απόστολος Ανδρέας», πρακτικού περιεχομένου, που εκδίδεται αρχικώς για μερικούς μήνες σε ιδιωτικό τυπογραφείο και προορίζετο για το μεγαλύτερο μέρος του πληρώματος της Εκκλησίας. Προς το τέλος του 1951 επανιδρύεται το Πατριαρχικό Τυπογραφείο, από το οποίο εκδίδονται τακτικώς μαζί με την παραπάνω εφημερίδα και το επίσημο του Πατριαρχείου περιοδικό «Ορθοδοξία». Μέχρι δε την παύση της λειτουργίας του, το 1964, τυπώθηκαν σ’ αυτό πάνω από 100 μελετήματα.
Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας ως Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως θέσπισε τα Ιερά Κογκλάβια του Ιερού Κλήρου της Αρχιεπισκοπής, για να αναπτύσσονται και να εξετάζονται σ’ αυτά τα απασχολούντα τον Ιερό Κλήρο προβλήματα, που είχαν σχέση με την κοινοτική και λειτουργική ζωή του ποιμνίου του. Κάθε αρχιερατικός ή ιερατικός προϊστάμενος κοινότητας έπρεπε να φέρει στη συνάντηση αυτή «έκθεση πεπραγμένων», πάνω στα θέματα της οποίας εγένετο ανοικτή συζήτηση. Επίσης πραγματοποιούντο τα πρώτα χρόνια και συγκεντρώσεις ιεροψαλτών και νεωκόρων της Αρχιεπισκοπής, προκειμένου να εξετάζονται και να επιλύονται τα απασχολούντα αυτούς προβλήματα.
Η στοργή και το ενδιαφέρον του Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως για τους κληρικούς του, τον οδήγησε στη σύσταση, με τη βοήθεια της Πνευματικής Διακονίας, του Κέντρου του Ιερού Κλήρου στην Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως Σωτήρος Χριστού της νήσου Πριγκήπου, που είχε ως σκοπό να φιλοξενεί τους κληρικούς, που ήθελαν να ξεκουραστούν για λίγες μέρες το καλοκαίρι.
Η μέριμνα της Πνευματικής Διακονίας, μετά από υποδείξεις του Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως Αθηναγόρου, επεκτάθηκε και σε άλλους βασικούς πρακτικούς τομείς, όπως είναι η παροχή υποτροφιών, η προικοδότηση απόρων κοριτσιών, η ενίσχυση αναξιοπαθούντων αδελφών κ.α.
Ιδιαιτέρως το ενδιαφέρον του Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως Αθηναγόρου προς τη νέα γενιά ήταν μεγάλο. Ιδρύματα αυτού του ενδιαφέροντος υπήρξαν:
  1. η Εστία Εργαζομένου Κοριτσιού, που είχε σκοπό την πνευματική και ηθική τόνωση των εργαζομένων κοριτσιών, και
  2. η Παιδόπολη, που φιλοξενούσε το καλοκαίρι, στην Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως Σωτήρος Χριστού της νήσου Πρώτης, παιδιά σχολικής ηλικίας απ’ όλη την Αρχιεπισκοπή.
Τέλος επεδίωξε ο Πατριάρχης Αθηναγόρας να συσταθεί σε κάθε κοινότητα της Πόλης Φιλόπτωχος Αδελφότητα, Μορφωτικός Σύνδεσμος, Μαθητικό Συσσίτιο, Μιχτές Εκκλησιαστικές Χορωδίες, Κατηχητικά Σχολεία και Ώρα Αναψυχής του Παιδιού.
Επιθυμώντας να γνωρίσει από κοντά κάθε κοινότητα και να προωθήσει την οργάνωσή της, εφάρμοζε την αρχή των τακτικών Πατριαρχικών Χοροστασιών στις κοινότητες. Μετά τη Θεία Λειτουργία επακολουθούσε πάντοτε δεξίωση στην κοινοτική αίθουσα, κατά την οποία εκτίθεντο τα πεπραγμένα από τον Αρχιερατικό Προϊστάμενο της Περιφέρειας, τον Ιερατικό Προϊστάμενο της Κοινότητας, τον Πρόεδρο της Κοινότητας και από τους Προέδρους της Φιλόπτωχου Αδελφότητας και του Μορφωτικού Συνδέσμου της κοινότητας.
Κατά διαστήματα πραγματοποιούσε και συγκεντρώσεις των προέδρων και των μελών των διοικητικών συμβουλίων των φιλανθρωπικών σωματείων της Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως για την ανταλλαγή απόψεων πάνω στα προβλήματα των ιδρυμάτων τους. Επίσης, καλούσε κατά διαστήματα μερικούς από τους προέδρους των σωματείων για να παρακαθίσουν σε επίσημα γεύματα, που έδιδε το Πατριαρχείο προς τιμήν ξένων προσωπικοτήτων, προκειμένου να γνωρίσουν τα διορθόδοξα και τα διαχριστιανικά προβλήματα της Εκκλησίας.
Ο αείμνηστος Αθηναγόρας πέραν από Ηγούμενος της Ιεράς Μονής του Αγίου Γεωργίου του Διπλοφανάρου και Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως και Νέας Ρώμης ήταν και Οικουμενικός Πατριάρχης. Και ως Οικουμενικός Πατριάρχης ο Αθηναγόρας στάθηκε καθ’ όλη την περίοδο της Πατριαρχίας του «καλώς και μετά φόβου» ως «έκτακτος άνδρας με νουν διορατικό και με βούληση ισχυρή και ηθική». Έτσι λοιπόν επί της Πατριαρχίας Αθηναγόρου του Α΄ αναγνωρίσθηκαν εννέα Άγιοι με Κανονική Πράξη της Αγίας και Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου:
  1. Στις 31 Μαΐου του 1955, ο Νικόδημος Αγιορείτης, που γιορτάζεται η μνήμη του στις 14 Ιουλίου,
  2. στις 20 Απριλίου του 1961, ο Κοσμάς ο Αιτωλός, που γιορτάζεται η μνήμη του στις 24 Αυγούστου και o Νεκτάριος Κεφαλάς, Μητροπολίτης πρ. Πενταπόλεως, που γιορτάζεται η μνήμη τον στις 9 Νοεμβρίου,
  3. στις 20 Ιουνίου του 1967, ο Αρσένιος ο Πάριος, που γιορτάζεται η μνήμη του στις 18 Αυγούστου,
  4. στις 11 Σεπτεμβρίου του 1970, ο Ηγούμενος Ραφαήλ, ο Διάκονος Νικόλαος και η Ειρήνη, που γιορτάζονται οι μνήμες τους την Τρίτη της Διακαινησίμου, και η μοναχή Πελαγία, που γιορτάζεται η μνήμη της στις 23 Ιουλίου, και
  5. στις 23 Μαΐου του 1972, η Λυδία η Φιλιππησία, που γιορτάζεται η μνήμη της στις 20 Μαΐου.
Επίσης επί της Πατριαρχίας του έγινε δυο φορές o καθαγιασμός του αγίου Μύρου (1951 και 1960).
Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας το 1951 συνέβαλε στην σύνταξη του νέου κανονισμού λειτουργίας της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, που σκοπό είχε την αναδιοργάνωση και περαιτέρω ανάπτυξή της.
Επίσης επέτυχε την ίδρυση τριών ακαδημαϊκών κέντρων, όπως:
  1. το Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, που συνεστήθη με Πατριαρχικό και Συνοδικό Σιγίλιο, το έτος 1965, και εγκαταστάθηκε στην Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή των Βλατάδων της Θεσσαλονίκης και εκδίδει α. το εξαμηνιαίο επιστημονικό περιοδικό «Κληρονομία», β. τη σειρά «Ανάλεκτα Βλατάδων», γ. τη σειρά «Θεολογικά Δοκίμια», δ. τη σειρά «Θεολογικά Μελετήματα», ε. τη σειρά «Φως Πατέρων», ς. τη σειρά «Λειτουργικά Βλατάδων», ζ. καταλόγους ελληνικών χειρογράφων, η. φωτοαναστατική επανέκδοσητων περιοδικών «Εκκλησιαστική Αλήθεια», «Νέος Ποιμήν» και «Ορθοδοξία» και τέλος θ. σε συνεργασία με την Εκδοτική Αθηνών εξέδωσε τους τέσσερις πολυτελείς τόμους «Θησαυροί του Αγίου Όρους»,
  2. το Ορθόδοξο Κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, που ιδρύθηκε με τον τόμο του 1966, στο Chambesy, κοντά στη Γενεύη της Ελβετίας, και που εκδίδει τις περιοδικές εκδόσεις «Επίσκεψις», «Συνοδικά» και «Θεολογικαί Μελέται» και 
  3. την Ορθόδοξη Ακαδημία της Κρήτης (1968), που βρίσκεται στο Κολυμπάρι Χανίων.



Επί της Πατριαρχίας του, το 1961, η ημιαυτόνομος Εκκλησία της Κρήτης απέκτησε το νέο Καταστατικό της Χάρτη, το 1962 οι Επισκοπές της ονομάσθηκαν Μητροπόλεις, ο δε Μητροπολίτης Κρήτης με την από 28 Φεβρουαρίου του 1967 απόφαση της Αγίας και Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου ονομάσθηκε Αρχιεπίσκοπος.
Στην Ευρώπη, το 1972, οι επισκοπές της Αυτονόμου Εκκλησίας της Φινλανδίας ονομάσθηκαν Μητροπόλεις. Η Μητρόπολη Θυατείρων, με δικαιοδοσία σ’ ολόκληρη την Ευρώπη, ονομάσθηκε Αρχιεπισκοπή Θυατείρων, και από το 1968 Αρχιεπισκοπή Θυατείρων και Μεγάλης Βρετανίας. Το 1963 ιδρύθηκαν oι Μητροπόλεις Γαλλίας, Γερμανίας και Αυστρίας. Το 1969 ιδρύθηκαν οι Μητροπόλεις Σουηδίας και Βελγίου.
Στην Αμερική η Αρχιεπισκοπή Βορείου και Νοτίου Αμερικής προήχθηκε από την 8η Δεκεμβρίου του 1970 στην «ενάτην από του Καισαρείας τάξιν, ευθύς μετά τον (θρόνον) Δέρκων» του Συνταγματίου του Οικουμενικού Θρόνου.
Στην Αυστραλία, το 1959, η Μητρόπολη Αυστραλίας και Νέας Ζηλανδίας ονομάσθηκε Αρχιεπισκοπή, και το 1970 η Νέα Ζηλανδία αποσπάστηκε από την Αρχιεπισκοπή Αυστραλίας και έγινε Μητρόπολη.
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας ο Α΄, «ως φορέας του παρελθόντος, εργάτης του παρόντος και οραματιστής ενός καλύτερου και ευτυχέστερου μέλλοντος», προώθησε τις διορθόδοξες και διαχριστιανικές σχέσεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου, όσο κανείς άλλος πριν απ’ αυτόν. Στον διορθόδοξο τομέα εργάστηκε εντατικά για τη σύγκληση των Πανορθόδοξων Διασκέψεων, που μας οδηγούν στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο των Ορθοδόξων. Για το λόγο αυτό, το Φεβρουάριο του 1951, ο Πατριάρχης Αθηναγόρας με Εγκύκλια Πατριαρχικά Γράμματα προς τους Μακαριωτάτους Πατριάρχες και τους Προέδρους των Ορθοδόξων Αυτοκεφάλων Εκκλησιών ανακοινώνει ότι το ζωτικοτάτης σημασίας θέμα για την Ορθόδοξο Εκκλησία, δηλαδή η σύγκληση της Πανορθόδοξης Προσυνόδου, εξακολουθεί να απασχολεί πάντοτε τον Οικουμενικό Θρόνο, γι’ αυτό και με απόφαση της Ιεράς αυτού Συνόδου θέτει εκ νέου το θέμα αυτό στην κρίση τους. Οι επίσημες επισκέψεις, στο Οικουμενικό Πατριαρχείο από τους Πατριάρχες Αντιοχείας Θεοδόσιο, Ιεροσολύμων Βενέδικτο, Σερβίας Γερμανό και τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος Θεόκλητο, που έγιναν το 1959, για επαφές και συνομιλίες με τον Οικουμενικό Πατριάρχη, καθώς και η Ιερή Πορεία, που πραγματοποίησε περί τα τέλη του ίδιου έτους ο Πατριάρχης Αθηναγόρας προς τα αρχαία Ορθόδοξα Πατριαρχεία της Ανατολής, περιλαμβάνονται μέσα στο προπαρασκευαστικό στάδιο της σύγκλησης της Πανορθόδοξης Διάσκεψης.
Αποκορύφωμα των επίσημων αυτών επισκέψεων και επαφών μεταξύ των Ορθοδόξων Εκκλησιών απετέλεσε η επίσκεψη του Πατριάρχου Μόσχας και πάσης Ρωσίας Αλεξίου στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, που έγινε το Δεκέμβριο του 1960. Η επίσκεψη αυτή υπήρξε ιστορικής σημασίας και σπουδαιότητας και είχε μεγάλη απήχηση στο διορθόδοξο αλλά και στο διαχριστιανικό κόσμο. Συνέβαλε η επαφή και η συνομιλία των δύο Πατριαρχών και στην εξομάλυνση των σχέσεων μεταξύ του Οικουμενικού Πατριαρχείου και των Ορθοδόξων Εκκλησιών της Πολωνίας και της Τσεχοσλοβακίας. Επίσης αποκαταστάθηκαν μετά ταύτα και οι σχέσεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου με το Πατριαρχείο Σόφιας και πάσης Βουλγαρίας, έπειτα από την υποβληθείσα παράκληση της Βουλγαρικής Εκκλησίας και απόφαση της Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, που αναγνώρισε κατ’ οικονομία, την 21η Ιουλίου του 1961, την πατριαρχική αξία και περιωπή της Βουλγαρικής Ορθοδόξου Εκκλησίας. Με τη διευθέτηση και του θέματος αυτού, αποκαταστάθηκαν οι μεταξύ όλων των Ορθοδόξων Εκκλησιών σχέσεις, ο δε κοινός πόθος και η προσδοκία τους για τη σύγκληση μίας πανορθοδόξου διασκέψεως ήταν πραγματοποιήσιμος.
Γι’ αυτό και ο Πατριάρχης Αθηναγόρας, στις 4 Μαΐου και στις 13 Ιουνίου του 1961, με Πατριαρχικά Εγκύκλια Γράμματα, ανακοίνωσε προς τις επί μέρους Ορθόδοξες Αυτοκέφαλες Εκκλησίες την απόφαση της Ιεράς Συνόδου για τη σύγκληση Πανορθοδόξου Διασκέψεως στη Ρόδο, το Σεπτέμβριο του 1961. Η Διάσκεψη πραγματοποιήθηκε μεταξύ 24 Σεπτεμβρίου και 1 Οκτωβρίου του 1961 και συμπλήρωσε τον κατάλογο θεμάτων της μελλούσης προσυνόδου και πρότεινε την καλλιέργεια φιλικών σχέσεων με τις Αντιχαλκηδόνιες (Αρχαίες ή Μεταχαλκηδόνιες ή Ελάσσονες) Εκκλησίες της Ανατολής, προς αποκατάσταση της ενώσεως και τη μελέτη της ιστορίας, της πίστεως και της λατρείας των Εκκλησιών αυτών, και τη συνεργασία μαζί τους σε οικουμενικά συνέδρια πάνω σε πρακτικά θέματα.
Η σύγκληση της Πρώτης Πανορθοδόξου Διασκέψεως, το 1961, οφείλεται, κατά τον καθηγητή Βασίλειο Αναγνωστόπουλο, στις πρωτοβουλίες που ανέλαβε για την πραγμάτωσή της το Οικουμενικό Πατριαρχείο, με τις ιδιάζουσες ευθύνες του, ως Πρωτόθρονη Εκκλησία, μέσα στο διοικητικό σύστημα της Ορθοδόξου Εκκλησίας, με ποδηγέτη τον Προκαθήμενο του, Πατριάρχη Αθηναγόρα, που έθεσε ως μέλημα της πατριαρχίας του τη σύγκληση αυτής και επεδόθηκε με πολλή αφοσίωση στο έργο για την πραγμάτωσή της.
Μετά την πρώτη ακολούθησε η Δευτέρα και η Τρίτη Πανορθόδοξη Διάσκεψη, που πραγματοποιήθηκαν στη Ρόδο. Η μεν δευτέρα συγκλήθηκε από 26 Σεπτεμβρίου μέχρι και 1 Οκτωβρίου του 1963, και αποφάσισε να προτείνει στους Ρωμαιοκαθολικούς την έναρξη διαλόγου «επί ίσοις όροις», η δε τρίτη, που συγκλήθηκε μεταξύ 1ης και l5ης Νοεμβρίου του 1964, αποφάσισε, για το διάλογο με τους Ρωμαιοκαθολικούς, ότι χρειάζεται η δέουσα προπαρασκευή και η δημιουργία καταλλήλων συνθηκών, για δε τον διάλογο με τους Αγγλικανούς και Παλαιοκαθολικούς, την άμεση σύσταση δύο ειδικών Διορθοδόξων Θεολογικών Επιτροπών, για τη συνέχιση με αυτούς των Θεολογικών συζητήσεων.
Η Τετάρτη Πανορθόδοξη Διάσκεψη συγκλήθηκε από 8ης μέχρι l5ης Ιουνίου του 1968, στο Chambesy της Ελβετίας, και αποφάσισε πρώτο να τεθεί σαν κύριος στόχος και άμεση επιδίωξη η σύγκληση της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της κατ’ Ανατολάς Αγίας Ορθοδόξου Εκκλησίας και αντί της συγκροτήσεως μιας προσυνόδου να συγκροτηθούν σταδιακώς αλλεπάλληλοι Προσυνοδικαί Πανορθόδοξοι Διασκέψεις, καθώς και μία Διορθόδοξος Προπαρασκευαστική Επιτροπή, και δεύτερον να συνεχιστεί η συστηματική προπαρασκευή του θεολογικού διαλόγου με τους ετερόδοξους Χριστιανούς και η συμμετοχή της Ορθοδοξίας στο έργο του Π.Σ.Ε., καθώς και η πραγματοποίηση Θεολογικού διαλόγου της Ορθοδόξου Εκκλησίας με τις Αντιχαλκηδόνιες Εκκλησίες της Ανατολής. Τέλος επί της Πατριαρχίας Αθηναγόρου συνεκλήθη, επίσης στο Chambesy, από 16 - 28 Ιουλίου του 1971, η Α΄ Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Επιτροπή της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου, κατά την οποία παρουσιάστηκαν εισηγήσεις πάνω σε έξι θέματα από τον κατάλογο των θεμάτων της Πρώτης Πανορθόδοξης Διάσκεψης.
Μέσα στο πνεύμα της ανάγκης για επαφή και συνεργασία όλων των κατά τόπους Ορθοδόξων Αυτοκεφάλων Εκκλησιών, προκειμένου να διασφαλισθεί η ενότητα της Ορθοδοξίας, ο Πατριάρχης Αθηναγόρας, το 1963, με την ευκαιρία της χιλιετηρίδας του Αγίου Όρους, επισκέφθηκε το Άγιο Όρος και ηγήθηκε των εορταστικών εκδηλώσεών του και στη συνέχεια επισκέφθηκε την Εκκλησία της Ελλάδος. Για τον ίδιο λόγο, το 1967, επισκέφθηκε τις Εκκλησίες της Σερβίας, Ρουμανίας και Βουλγαρίας. Επίσης, το 1969, επισκέφθηκε τη Σόφια της Βουλγαρίας, όπου ηγήθηκε των τελετών για τα 1100 χρόνια από το θάνατο του Αγίου Κυρίλλου.
Στο διαχριστιανικό τομέα, ο Πατριάρχης Αθηναγόρας προώθησε το διάλογο και πέτυχε να εξυψώσει και να τοποθετήσει τις διμερείς συνομιλίες και τις Θεολογικές συζητήσεις πάνω σε πανορθόδοξο επίπεδο:
  • α. με τους Αγγλικανούς το 1966 στο Βελιγράδι της Γιουγκοσλαβίας, το 1970 στο Chambesy της Γενεύης της Ελβετίας και το 1971 στο Helsinki της Φινλανδίας,
  • β. με τους Παλαιοκαθολικούς επίσης το 1966 στο Βελιγράδι, το 1970 στη Γενεύη και το 1971 στη Βόννη της Γερμανίας,
  • γ. με τις Αντιχαλκηδόνιες Εκκλησίες της Ανατολής προωθήθηκε ο διάλογος το 1971 στην Addis Ababa της Αιθιοπίας, και
  • δ. διάλογος με ανεπίσημες Θεολογικές επιτροπές του Π.Σ.Ε. προωθήθηκε το 1964 στο Aarhus της Δανίας, το 1967 στο Bristol της Αγγλίας, το 1970 στη Γενεύη και το 1971 στην Addis Ababa.
  • Το επίτευγμα τούτο του Πατριάρχου Αθηναγόρου μπορεί να αποδοθεί, κατά τον καθηγητή Βασίλειο Αναγνωστόπουλο, στο φιλενωτικό του πνεύμα, που ήταν το «πιστεύω» του και χαρακτήριζε την όλη του δραστηριότητα στην Εκκλησία ως Μητροπολίτη Κερκύρας, Αρχιεπίσκοπο Αμερικής και Οικουμενικό Πατριάρχη.
  • Τέλος oι διαχριστιανικές σχέσεις βοηθήθηκαν επίσης κατά την περίοδο της Πατριαρχίας Αθηναγόρου και από τα παρακάτω γεγονότα:
  • α. από την Εγκύκλιο του Πατριάρχου, που στάλθηκε τον Ιανουάριο του 1952, προς τους Μακαριωτάτους Πατριάρχες και τους Προέδρους των Ορθοδόξων Αυτοκεφάλων Εκκλησιών, και που αναφέρει τους λόγους για τους οποίους επιβάλλεται η συμμετοχή και συνεργασία της Ορθόδοξης Εκκλησίας με το Παγκόσμιο Συμβούλιο των Εκκλησιών και καθορίζει τη σχέση και τους τρόπους της συμμετοχής των Ορθοδόξων εκπροσώπων στις εργασίες και τις συζητήσεις αυτού,
  • β. από την επίσημη επίσκεψη, που πραγματοποίησε από 29ης Νοεμβρίου μέχρι και 1ης Δεκεμβρίου του 1960, ο Προκαθήμενος της Αγγλικανικής Εκκλησίας Geoffrey Fisher στο Οικουμενικό Πατριαρχείο,
  • γ. από την επίσημη επίσκεψη, που πραγματοποίησε από 2 - 6 Μάίου 1962 ο Προκαθήμενος της Αγγλικανικής Εκκλησίας Δρ. Michael Ramsey στο Οικουμενικό Πατριαρχείο,
  • δ. από την έναρξη επίσημης αλληλογραφίας μεταξύ των Εκκλησιών Κωνσταντινουπόλεως και Ρώμης, το έτος 1963,
  • ε. από την ιστορική συνάντηση του Οικουμενικού Πατριάρχου Αθηναγόρου με τον Πάπα Παύλο τον ΣΤ΄, που πραγματοποιήθηκε στο Όρος των Ελαιών στα Ιεροσόλυμα, τον Ιανουάριο του 1964,
  • ς. από τις επισκέψεις Πατριαρχικής Αντιπροσωπείας στη Ρωμαιοκαθολική, Αγγλικανική και Παλαιοκαθολική Εκκλησία, το Φεβρουάριο του 1965,
  • ζ. από την επίσκεψη παπικής αντιπροσωπείας στο Φανάρι, τον Απρίλιο του 1965,
  • η. από την ταυτόχρονη άρση «από της μνήμης και εκ μέσου της Εκκλησίας» των αναθεμάτων του 1054, που έγινε στις 7 Δεκεμβρίου 1965, στη Ρώμη και στο Φανάρι,
  • θ. από την ανταλλαγή επισκέψεων ανωτάτου επιπέδου, που έγινε το 1967, με την επίσκεψη του Πάπα στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και του Πατριάρχου Αθηναγόρα στη Ρώμη,
  • ι. από την επίσημη επίσκεψη, που πραγματοποίησε από της 9ης μέχρι και l4ης Νοεμβρίου του 1967 ο Οικουμενικός Πατριάρχης στον Αρχιεπίσκοπο Καντουαρίας Δρα Michael Ramsey στην Αγγλία,
  • ια. από την επίσκεψη ειδικών απεσταλμένων της Αγγλικανικής Εκκλησίας στο Φανάρι, τον Οκτώβριο του 1968,
  • ιβ. από την διοργάνωση, το 1969, του Ιστορικού Διεκκλησιαστικού Συνεδρίου στο Bari της Ιταλίας μεταξύ Ρωμαιοκαθολικών και Ορθοδόξων πανεπιστημιακών καθηγητών,
  • ιγ. από τα οργανούμενα από το 1969 Οικουμενικά Συμπόσια της πόλεως Regensburg της Γερμανίας, μεταξύ της Γερμανικής Συνόδου των Ρωμαιοκαθολικών Επισκόπων και του Οικουμενικού Πατριαρχείου,
  • ιδ. από την απόδοση από την Εκκλησία της Ρώμης των Ιερών Λειψάνων προς τις δικαιούχες Εκκλησίες της Ανατολής, όπως του Αγίου Ανδρέου στην Εκκλησία των Πατρών (1964), του Αγίου Σάββα στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων (1965), του Αγίου Τίτου στην Εκκλησία της Κρήτης (1966), και του Αγίου Ισιδώρου στην Εκκλησία της Χίου (1967),
  • ιε. από την αποστολή, το 1964, επισήμων παρατηρητών από το Οικουμενικό Πατριαρχείο στην τρίτη φάση της Β΄ Βατικανής Συνόδου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας (1962 –1965), και
  • ις. από την αποστολή ορθοδόξων αντιπροσώπων στις Γενικές Συνελεύσεις του Π.Σ.Ε., που έγιναν στο Έβανστον το 1954, στο Νέο Δελχί το 1961 και στην Ουψάλα το 1968.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Ανακεφαλαιώνοντας, ο Μητροπολίτης Περιστερίου Χρυσόστομος κάνει τις εξής παρατηρήσεις για το έργο που έγινε κατά την Πατριαρχία Αθηναγόρου του Α': «Η Πατριαρχία Αθηναγόρου του Α', αποτελεί ιστορικό σταθμό τόσο για τον Οικουμενικό Θρόνο όσο και για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Αποτελεί την απαρχή μιας ιστορίας πού γνώρισε μεν αντιδράσεις αλλά και πού ήταν γεμάτη από διορθόδοξες και διαχριστιανικές εκδηλώσεις αγάπης, θυσίας, διακονίας και έργων ανθρωπισμού. Παρουσίασε έντονη δραστηριότητα στο συντονισμό της δυναμικότητας της Ορθοδοξίας. Ιδρύθηκαν Πατριαρχικά Κέντρα. Αναπτύχθηκε ο δημιουργικός Διάλογος της αγάπης. Επιδιώχθηκε η λήθη του παρελθόντος, η καλύτερη συνεννόηση μεταξύ των Εκκλησιών και η στενότερη συνεργασία πάνω σε σύγχρονα προβλήματα. Ακόμη δε επιδιώχθηκε και η καλλιέργεια και προαγωγή του Θεολογικού Διαλόγου με στόχο την συνεύρεση όλων πάνω στα θεμέλια της πίστεως και της ελευθερίας, βοηθούμενοι από την ευσεβή και την οικοδομητική θεολογική σχέση των κoινών Πατέρων και από την ποικιλία των κατά τόπους εθίμων, όπως συνέβαινε πάντοτε στην Εκκλησία».
Ο Πατριάρχης μετά το 1970 άρχισε να παρουσιάζει στην υγεία Του σημεία μεγάλης κατάπτωσης. Το καλοκαίρι του 1972, όπως κάθε χρόνο, παρέμενε εφησυχάζων στα ιδιαίτερα πατριαρχικά δώματα της Ιεράς Μονής της Αγίας Τριάδος της Χάλκης. Την Πέμπτη, 29 Ιουνίου 1972, «υπέστη», κατά το ιατρικό ανακοινωθέν, «συνεπεία ολισθήματος, κάταγμα του δεξιού αυχένος του μηρού». Την επομένη μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο Βαλουκλή όπου και πέθανε την Παρασκευή 7 Ιουλίου 1972, από επιπλοκή νεφρικής πάθησης και πτώση της αρτηριακής πίεσης.
Την Τρίτη, 11 Ιουλίου 1972, έγινε η κηδεία Του στον Ιερό Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου. Το πρωί και ώρα 9 άρχισε η Θεία Λειτουργία προεξάρχοντος του Προέδρου της Ενδημούσης Αγίας και Ιεράς Συνόδου Μητροπολίτου Γέροντος Χαλκηδόνος Μελίτωνος, με συλλειτουργούς τους Μητροπολίτες Χαλδίας Κύριλλο και Κολωνείας Γαβριήλ. Ακολούθησε η νεκρώσιμη Ακολουθία, που άρχισε στις 12 ακριβώς, με την παρουσία όλων των Αρχιερέων της Αγίας και Ιεράς Ενδημούσης Συνόδου, προεξάρχοντος του Προέδρου Αυτής, στο τέλος της οποίας εξεφώνησε τον επικήδειο λόγο, από τον ιερού άμβωνος, ο Μητροπολίτης Πέργης Ευάγγελος.
Η σωρός του μεταστάντος Πατριάρχου μεταφέρθηκε με πομπή στην Ιερά Μονή της Ζωοδοχου Πηγής Βαλουκλή, όπου και ετάφη, κοντά στους τάφους των προ αυτού Οικουμενικών Πατριαρχών.

Έγινε επικόλληση από <http://www.cmkon.org/oldsite/Athinagoras2.htm>